Cactus : लक्षवेधी झाड निवडुंग
1 min read
Cactus : माळरानावर, डोंगरावर, जंगलात एक वेगळेच झाड आपल्याला दिसते. इतर सर्व झाडांपेक्षा हे खूप वेगळे व आकर्षक असते. दिसल्याबरोबर हे आपले लक्ष वेधून घेते. याला निवडुंग (Cactus) म्हणतात. या झाडाला खोड नसते, एकावर एक पाने येऊन हे वाढत जाते. आमच्या लहानपणी आम्ही गुरे चारण्यासाठी डोंगरावर जात असत, त्यावेळी ही झाडे नजरेस पडत असत. यावेळी या झाडांना लाल रंगाची फळे येत असत. या फळांवर केसासारखी खूप काटे असतात, त्यामुळे हे फळ कसे खायचे, हे मला माझ्या आजोबांनी शिकविले होते. तरवड या वनस्पतीच्या फांद्या तोडून त्यांच्या सहाय्याने ही फळे खाली पाडायची, मग ती त्याच फांदीने जमिनीवर घोळून घ्यायची, त्यामुळे त्यावरील काटे निघून जातात व त्यानंतर आपल्याला ती खाता येतात. अतिशय गोड, रसभरीत, स्वादिष्ट ही फळे असतात. आजही याची चव माझ्या जिभेवरती रेंगाळत आहे. आजच्या काळात ही झाडे नामशेष झाली आहेत, कोठेतरी एखादे डोंगरावर किंवा माळावर दिसते, परंतु सर्वसामान्य माणसाचे कधी तिकडे जाणे नसते, त्यामुळे ही झाडे कोणाला दिसत नाहीत. मुलांना तर ती फक्त चित्रातच पाहायला मिळतात. यामुळे या झाडाचे संगोपन, संवर्धन, रक्षण करणे ही आजच्या काळाची गरज आहे.
🌳 झाडाचा इतिहास
निवडुंगाची मूळ भूमी दक्षिण अमेरिका व मेक्सिको आहे. सुमारे 8000 ते 9000 वर्षांपूर्वी तेथील स्थानिक आदिवासी लोकांनी त्याचा अन्न व औषध म्हणून उपयोग सुरू केला. मेक्सिकोच्या संस्कृतीत निवडुंगाला विशेष स्थान आहे; मेक्सिकोच्या ध्वजावर गरुडाने पकडलेला साप आणि त्याखालील निवडुंग हे राष्ट्रीय प्रतीक आहे. 15 व्या – 16 व्या शतकात स्पॅनिश अन्वेषकांनी निवडुंग युरोपात आणला. नंतर तो आफ्रिका, आशिया आणि इतर उष्ण प्रदेशांत पसरला. भारतात ब्रिटिश काळात तो शोभेचा व कुंपणासाठी आणला गेला. भारतात निवडुंगाचा वापर प्रामुख्याने कुंपण, मृदसंरक्षण आणि दुष्काळी भागात पशुखाद्य म्हणून केला जातो. महाराष्ट्र, राजस्थान, गुजरात या कोरड्या भागात तो सहज वाढतो. काही भागांत तो नैसर्गिकरीत्या इतका पसरला की, आक्रमक प्रजाती म्हणून ओळखला जाऊ लागला. निवडुंग काटेरी असला तरी त्याच्या फुलांमुळे आणि फळांमुळे तो जीवनातील संघर्ष व टिकून राहण्याचे प्रतीक मानला जातो. काही ग्रामीण भागात वाईट शक्ती दूर ठेवण्यासाठी निवडुंग घराभोवती लावला जातो. आज निवडुंगाचा उपयोग औषधी संशोधन, सौंदर्यप्रसाधने आणि पोषणमूल्य असलेले फळ (नागफणी) यासाठी वाढत आहे. दुष्काळी शेतीत पर्यायी पीक म्हणून त्याचा अभ्यास सुरू आहे. पर्यावरण संरक्षणाच्या दृष्टीने तो मृदा धूप रोखण्यात मदत करतो. निवडुंग हा फक्त काटेरी झाड नसून, हजारो वर्षांचा इतिहास असलेली, अनेक संस्कृतींना जोडणारी आणि कठीण परिस्थितीतही जगण्याची प्रेरणा देणारी वनस्पती आहे.
🌳 झाडाची रचना
निवडुंग ही वनस्पती कोरड्या व उष्ण प्रदेशात टिकून राहण्यासाठी विशेष रचनेची असते. तिच्या प्रत्येक भागात पाणी साठवणे व बाष्पीभवन कमी करणे यासाठी नैसर्गिक बदल दिसून येतात. निवडुंगाची मुळे ही झाडाच्या पृष्ठभागाजवळ पसरलेली असतात. थोडासा पाऊस झाला तरी ही मुळे पाणी शोषून घेतात. खोड जाड, हिरवे, रसयुक्त असते. याच्या खोडामध्ये देखील पाणी साठविले जाते. या झाडाला पाने नसल्यामुळे खोडच अन्ननिर्मिती करते. खोडाच्या बाहेरच्या बाजूने मेणासारखा स्तर असतो, त्यामुळे बाष्पीभवन होत नाही. निवडुंगाला पाने नसतात, कारण पानाचे रूपांतर काट्यामध्ये झालेले असते, त्यामुळे पाण्याची नासाडी थांबते व प्राण्यांपासून संरक्षण होते. याचे काटे ‘अॅरिओल’ (Areole) नावाच्या ठिकाणाहून बाहेर येतात. हे संरक्षण आणि सावली देण्याचे काम करतात तसेच बाष्पीभवन रोखतात. निवडुंगाला सुंदर व रंगीबेरंगी फुले येतात, या फुलांपासून लाल रंगाचे फळ येते, हे फळ खाण्यासाठी अतिशय चविष्ट असते. निवडुंगाची रचना ही कोरड्या हवामानात टिकून राहण्यासाठी अत्यंत अनुकूल आहे. जाड खोड, काटेरी पाने आणि पाणी साठवण्याची क्षमता यामुळे तो वाळवंटी भागातही तग धरून राहतो.
🌳 पर्यावरणीय उपयोग
निवडुंगाच्या मुळ्या जमिनीत घट्ट पसरतात. त्यामुळे वारा व पावसामुळे होणारी मातीची धूप कमी होते आणि जमीन स्थिर राहते. निवडुंगाच्या जाड खोडामध्ये पाणी साठवण्याची क्षमता असते. त्यामुळे कमी पावसातही तो टिकतो आणि कोरड्या प्रदेशातील जैवविविधता टिकवण्यास मदत करतो. निवडुंगाच्या काटेरी झुडुपांमध्ये पक्षी सुरक्षितपणे घरटी बांधतात. अनेक कीटक आणि लहान प्राणी त्यामध्ये आश्रय घेतात. शेताच्या किंवा गावाच्या सीमेला निवडुंग लावल्यास नैसर्गिक कुंपण तयार होते, त्यामुळे प्राणी व जनावरांपासून पिकांचे संरक्षण होते. निवडुंग कमी पाण्यात वाढतो आणि उजाड वाळवंटी जमिनीतही हिरवळ निर्माण करतो, त्यामुळे जमिनीचे वाळवंटीकरण कमी करण्यास मदत होते. इतर झाडांप्रमाणे निवडुंगही कार्बन डायऑक्साइड शोषून वातावरण शुद्ध ठेवण्यास मदत करतो. निवडुंग जरी काटेरी असला तरी तो निसर्गाचा रक्षक आहे. कोरड्या भागात त्याची लागवड केल्यास पर्यावरण संतुलन राखण्यास मोठी मदत होते.
🌳 संस्कृती व साहित्य
निवडुंग अत्यंत कोरड्या व कठीण परिस्थितीतही तग धरून वाढतो. त्यामुळे साहित्यामध्ये तो संघर्षमय जीवन जगणाऱ्या माणसाचे प्रतीक म्हणून वापरला जातो. निवडुंगावर सुंदर फुले येतात. त्यामुळे कवी आणि लेखक ‘काट्यातूनही फुले उमलतात’ हा आशावादी संदेश देण्यासाठी निवडुंगाचा उल्लेख करतात. ग्रामीण भागात निवडुंगाचा वापर कुंपणासाठी केला जातो. त्यामुळे तो गावाच्या संस्कृतीत संरक्षण आणि टिकावाचे प्रतीक मानला जातो. मराठी काव्यात आणि कथांमध्ये निवडुंगाचा वापर अनेकदा रूपक (metaphor) म्हणून केला जातो.
उदा. –
कठोर पण आतून संवेदनशील व्यक्ती
कठीण परिस्थितीत टिकणारे जीवन
दुःखातून उगवणारी आशा
निवडुंग आपल्याला शिकवतो की परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी जगण्याची जिद्द ठेवली तर जीवन फुलते.
‘काट्यांनी वेढलेला निवडुंगही फुलतो,
जिद्दीने जगणाऱ्यांचा मार्ग तोच दाखवतो.’
🌳 आर्थिक उपयोग
निवडुंग ही कमी पाण्यात वाढणारी वनस्पती असून तिचे अनेक आर्थिक उपयोग आहेत. योग्य नियोजन केल्यास शेतकरी आणि ग्रामीण भागासाठी तो उत्पन्नाचा स्रोत ठरू शकतो. शेताभोवती निवडुंग लावल्यास कुंपणासाठी वेगळा खर्च करावा लागत नाही. जनावरांपासून पिकांचे संरक्षण होते आणि कुंपणाचा खर्च वाचतो. निवडुंगावर येणारे नागफणी/Prickly pear फळ खाण्यास योग्य असते. बाजारात याची चांगली किंमत मिळते, त्यापासून जॅम, ज्यूस, सिरप तयार करता येतात. दुष्काळी भागात निवडुंगाची पाने (काटे काढून) गायी-म्हशींसाठी चारा म्हणून वापरली जातात. त्यामुळे पशुपालकांना मोठा फायदा होतो. निवडुंगाचा वापर काही आयुर्वेदिक औषधांमध्ये केला जातो. त्वचारोग, सूज, पचनविकार यावर त्याचे उपयोग सांगितले जातात. निवडुंगावर वाढणाऱ्या काही कीटकांपासून नैसर्गिक लाल रंग (Cochineal dye) तयार केला जातो. हा रंग कपड्यांमध्ये व सौंदर्यप्रसाधनांमध्ये वापरला जातो. निवडुंगाची शेती कमी पाणी आणि कमी खर्चात करता येते. त्यामुळे दुष्काळी भागात तो उत्पन्नाचा चांगला पर्याय ठरू शकतो. निवडुंग फक्त काटेरी झाड नाही, तर तो पर्यावरणासोबतच ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मदत करणारा उपयोगी वनस्पतीसंपदा आहे.
🌳 आयुर्वेदिक उपयोग
निवडुंग ही कोरड्या प्रदेशात वाढणारी काटेरी पण अत्यंत उपयुक्त वनस्पती आहे. आयुर्वेदात याला नागफणी/थोर/निवडुंग असेही म्हणतात. याच्या खोड, फळ आणि रसामध्ये अनेक औषधी गुणधर्म आहेत. निवडुंगाच्या खोडातील गर जखमेवर लावल्यास सूज, वेदना आणि रक्तस्राव कमी होतो. ग्रामीण भागात याचा वापर नैसर्गिक पट्टीसारखा केला जातो. निवडुंगाचा रस किंवा त्याचे फळ रक्तातील साखर नियंत्रित ठेवण्यास मदत करते. त्यामुळे मधुमेह असलेल्या लोकांसाठी उपयुक्त मानले जाते. निवडुंगाचे फळ खाल्ल्यास अपचन, बद्धकोष्ठता व पोटातील उष्णता कमी होते. यामध्ये भरपूर तंतू (फायबर) असतात. निवडुंगाचा गर खाज, जळजळ, फोड-फुन्सी, त्वचेची सूज यावर लावल्यास आराम मिळतो. निवडुंगाचा गर गरम करून सांध्यावर लावल्यास दुखणे व दाह कमी होण्यास मदत होते. निवडुंगाच्या फळाचा रस थंडावा देणारा असल्याने उन्हाळ्यात शरीरातील उष्णता कमी करण्यासाठी वापरला जातो. निवडुंगाचा गर किंवा रस मूळव्याधीतील वेदना आणि सूज कमी करण्यास उपयोगी मानला जातो. याप्रकारे ही वनस्पती विविध रोगांवर गुणकारी आहे.
निवडुंग हे काटेरी असले तरी पर्यावरण, औषध आणि अन्न या तिन्ही दृष्टीने उपयोगी असे बहुपयोगी झाड आहे. यामुळे नागर फाउंडेशन या झाडाचे संवर्धन करण्यासाठी विशेष प्रयत्न करत आहे. ही झाडे माळावर किंवा डोंगरावर आपोआप उगवतात फक्त त्यांचे रक्षण करण्याची गरज आहे. यासाठी आपण समाजात जन जागृती करत आहोत. सर्वांना आवाहन आहे की, या कार्यात सहभागी बना व पर्यावरण चळवळीत आपले योगदान द्या.
कृषिसाधना....
