El Nino and Maharashtra’s Monsoon : एल निनोच्या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्राचा मान्सून
1 min read
El Nino and Maharashtra’s Monsoon : 2026 च्या नैऋत्य मोसमी (Southwest Monsoon) पावसाच्या हंगामात महाराष्ट्रात (Maharashtra) पर्जन्यमानाचे वितरण अत्यंत असमान राहिले. 1 जून ते 30 सप्टेंबर या चार महिन्यांत राज्यात सुमारे 804.4 मिमी पावसाची नोंद झाली असून, दीर्घकालीन सरासरीच्या तुलनेत सुमारे 19 टक्के तूट राहिल्याचे उपलब्ध आकडेवारीतून दिसून येते. मात्र, राज्याची सरासरी तूट ही जिल्हानिहाय परिस्थितीचे पूर्ण चित्र स्पष्ट करत नाही. नाशिकमध्ये सरासरीपेक्षा अधिक पाऊस, तर सोलापूर, बीड, हिंगोली, जालना, अहिल्यानगर, धाराशिव, अकोला आणि अमरावतीमध्ये मोठी तूट नोंदली गेली आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या (India Meteorological Department – IMD) 2026 च्या मान्सून आढाव्यानुसार, हंगामात पावसाचे स्वरूप सक्रिय आणि खंडित पावसाच्या टप्प्यांनी निश्चित केले. त्यामुळे केवळ हंगामी एकूण पर्जन्यमानापेक्षा त्याचे दिवसानुसार वितरण, कमी दाबाच्या प्रणालींची वारंवारता, त्यांचे मार्ग आणि मान्सून ट्रफची स्थिती हे घटक अधिक महत्त्वाचे ठरले.
🔲 जूनमध्ये मान्सूनची सुरुवातच कमकुवत
2026 च्या मान्सूनचा प्रारंभ राज्यासाठी विशेष अनुकूल राहिला नाही. जून महिन्यात देशाच्या मध्य भागात मान्सूनची सक्रियता अपेक्षेइतकी राहिली नाही. IMD च्या अंतिम आढाव्यानुसार जून 2026 मध्ये देशभरातील पर्जन्यमान दीर्घकालीन सरासरीच्या केवळ 65 टक्के राहिले. यामागील महत्त्वाचा घटक म्हणजे जूनमध्ये बंगालच्या उपसागरातून निर्माण होणाऱ्या कमी दाबाच्या प्रणालींचा अभाव. IMD च्या निरीक्षणानुसार जूनमध्ये एकही Low Pressure Area तयार झाले नाही. मध्य भारतात या प्रणालींच्या माध्यमातून मोठ्या प्रमाणावर आर्द्रता आणि पर्जन्य पोहोचत असल्याने त्यांचा अभाव पावसाच्या तुटीस कारणीभूत ठरला.
🔲 जुलैमध्ये परिस्थितीत मोठा बदल
जूनमधील तुटीनंतर जुलैमध्ये मान्सूनची सक्रियता मोठ्या प्रमाणात वाढली. या काळात बंगालच्या उपसागरात निर्माण झालेल्या कमी दाबाच्या प्रणाली आणि त्यांचा मध्य भारताकडे झालेला प्रवास यामुळे मध्य भारतात व्यापक पाऊस झाला. IMD च्या माहितीनुसार जुलैमध्ये Central India मध्ये पर्जन्यमान दीर्घकालीन सरासरीच्या सुमारे 133 टक्के राहिले. जुलैमध्ये Low Pressure Systems चा प्रभावही लक्षणीय होता. या प्रणालींमुळे मान्सून ट्रफ सक्रिय राहून मध्य भारतासह महाराष्ट्रातील अनेक भागांत पावसाच्या सरी वाढल्या. मात्र, जुलैतील ही भरपाई जूनमधील तूट संपूर्ण राज्यभर समान प्रमाणात भरून काढू शकली नाही.
🔲 ऑगस्टमध्ये पुन्हा पावसाला खंड
जुलैनंतर ऑगस्टमध्ये मान्सूनची सक्रियता पुन्हा कमी झाली. IMD च्या अंतिम मान्सून आढाव्यानुसार Central India मध्ये ऑगस्टचे पर्जन्यमान सरासरी च्या 84 टक्के, तर South Peninsular India मध्ये सुमारे 73 टक्के राहिले. यामुळे महाराष्ट्रातील आधीच तुटीत असलेल्या अनेक जिल्ह्यांमध्ये cumulative rainfall कमतरता कायम राहिली. विशेषतः मराठवाडा आणि विदर्भातील जिल्ह्यांवर त्याचा परिणाम स्पष्ट दिसून आला.
🔲 सप्टेंबरच्या अखेरीस सक्रिय पावसाची भरपाई
सप्टेंबरच्या शेवटच्या टप्प्यात मान्सून पुन्हा सक्रिय झाला. विविध synoptic systems आणि त्यांच्याशी संबंधित moisture convergence मुळे महाराष्ट्राच्या काही भागांत चांगला पाऊस झाला. IMD च्या माहितीनुसार सप्टेंबरच्या अखेरच्या आठवड्यातील सक्रिय पावसामुळे हंगामाच्या अखेरीस cumulative rainfall कमतरता काही प्रमाणात कमी झाला. मात्र, आधीच्या जून आणि ऑगस्टमधील तुटीमुळे संपूर्ण हंगामाचा rainfall balance अनेक जिल्ह्यांमध्ये कमी राहिला.
🔲 महाराष्ट्रातील चारही हवामान विभागांमध्ये मोठी तफावत
हवामान विभाग – सरासरी पाऊस – प्रत्यक्ष पाऊस – तफावत
🔆 कोकण-गाेवा :- 2870.6 मिमी – 2443.0 मिमी – -15%
🔆 मध्य महाराष्ट्र :- 677.4 मिमी – 633.4 मिमी – -7%
🔆 मराठवाडा :- 642.8 मिमी – 389.6 मिमी – -39%
🔆 विदर्भ :- 937.3 मिमी – 687.3 मिमी – -27%
या आकडेवारीतून मराठवाडा हा सर्वाधिक पर्जन्यतुटीचा विभाग असल्याचे स्पष्ट होते. त्यापाठोपाठ विदर्भाचा क्रमांक लागतो.
🔲 जिल्हानिहाय पावसाचे अत्यंत विषम चित्र
महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय सरासरी मध्ये मोठी तफावत दिसते.
🛑 सरासरीपेक्षा जास्त पाऊस
🔆 नाशिक :- सुमारे +33%
🔆 पुणे :- सुमारे +13%
🔆 पालघर :- सुमारे +18%
🔆 सातारा :- सुमारे +15%
🔆 मुंबई उपनगर :- सुमारे +10%
🛑 याउलट मोठ्या तुटीचे जिल्हे
🔆 सोलापूर :- सुमारे -59%
🔆 बीड :- सुमारे -49%
🔆 हिंगोली :- सुमारे -49%
🔆 जालना :- सुमारे -48%
🔆 अहिल्यानगर :- सुमारे -47%
🔆 धाराशिव :- सुमारे -45%
🔆 अमरावती :- सुमारे -43%
🔆 अकोला :- सुमारे -42%
यावरून महाराष्ट्रातील rainfall distribution किती विषम आहे, हे स्पष्ट होते.
🔲 पश्चिम महाराष्ट्रात ‘दोन टोकांचे’ पर्जन्यचित्र
पश्चिम महाराष्ट्रातील आकडे विशेष लक्षवेधी आहेत.
नाशिक +33% → पुणे +13% → सातारा +15% → कोल्हापूर -15% → सांगली -24% → सोलापूर -59%
एकाच भौगोलिक पट्ट्यात इतका मोठा फरक दिसणे हे 2026 च्या मान्सूनचे प्रमुख वैशिष्ट्य ठरले.
🔆 सांगली : -24%
सांगली जिल्ह्यात हंगामी पर्जन्यमान सरासरीपेक्षा सुमारे 24 टक्के कमी राहिले.
🔆 कोल्हापूर : -15%
पश्चिम घाटाच्या पर्जन्यवर्धक प्रभावामुळे कोल्हापूरमध्ये absolute rainfall मोठ्या प्रमाणात असला तरी climatological normal च्या तुलनेत तूट राहिली.
🔆 सोलापूर : -59%
सोलापूरमध्ये rainfall deficit अत्यंत मोठा राहिला. पश्चिम घाटाच्या पर्जन्यछायेचा प्रभाव, प्रणालींच्या मार्गातील स्थानिक फरक आणि उपलब्ध आर्द्रतेचा प्रदेशनिहाय परिणाम यांचा येथे विचार करणे आवश्यक आहे.
🔲 मराठवाड्यात पर्जन्यतूट सर्वाधिक
मराठवाड्यातील परिस्थिती विशेष चिंताजनक ठरली.
बातमीतील आकडेवारीनुसार
🔆 बीड :- -49%
🔆 हिंगोली :- -49%
🔆 जालना :- -48%
🔆 अहिल्यानगर :- -47%
🔆 धाराशिव :- -45%
🔆 परभणी :- -40%
🔆 लातूर :- -39%
🔆 नांदेड :- -35%
या प्रदेशात अनेक जिल्ह्यांमध्ये पर्जन्यमानाची तूट 35 ते 50 टक्क्यांच्या आसपास राहिली.
🔲 विदर्भात पश्चिमेकडे वाढत गेलेली तूट
विदर्भातही पावसाचे वितरण एकसमान राहिले नाही. पूर्व विदर्भातील काही जिल्हे तुलनेने सामान्य स्थितीत असताना पश्चिम विदर्भातील काही जिल्ह्यांमध्ये मोठी तूट दिसली. विशेषतः
🔆 अकोला :- -42%
🔆 अमरावती :- -43%
🔆 तर गोंदिया तुलनेने सामान्य स्थितीत राहिला.
यावरून एका हवामान विभागाचा सरासरी rainfall departure हा त्या विभागातील प्रत्येक जिल्ह्याची परिस्थिती दर्शवत नाही, हे पुन्हा स्पष्ट होते.
🔲 ‘एल निनो’ कितपत कारणीभूत?
मान्सूनमधील तुटीचे विश्लेषण करताना El Nino हा एक महत्त्वाचा large-scale climate driver असू शकतो; मात्र महाराष्ट्रातील 19% किंवा त्याहून अधिक तूट केवळ El Nino मुळे झाली असे थेट सांगणे वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही.
पर्जन्यमानावर एकाच वेळी अनेक घटक प्रभाव टाकतात…
ENSO / El Nino + IOD + MJO + समुद्रपृष्ठ तापमान + मान्सून ट्रफ + कमी दाबाच्या प्रणाली + आर्द्रता वाहतूक + ओरोग्राफी + स्थानिक convection
यातील परस्परसंवादामुळे महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय पाऊस निश्चित होतो. म्हणून अधिक अचूक वैज्ञानिक मांडणी अशी…
2026 मध्ये मोठ्या प्रमाणावरील समुद्र-वातावरणीय स्थिती आणि ENSO – संबंधित forcing सोबत synoptic-scale monsoon systems च्या वारंवारता व मार्गातील बदलांमुळे पावसाचे वितरण असमान राहिले.
🔲 हंगामी पाऊस आणि शेती : दोन्ही एकच नाहीत
हंगामात एखाद्या जिल्ह्यात 20-30% तूट असली तरी कृषी परिस्थिती फक्त त्या एका आकड्यावरून ठरवता येत नाही.
शेतीसाठी महत्त्वाचे घटक
🔆 एकूण पर्जन्यमान
🔆 पावसाचे वितरण
🔆 पावसाच्या घटनांची वारंवारता
🔆 सलग कोरड्या दिवसांची संख्या
🔆 पावसाची तीव्रता
🔆 मातीतील उपलब्ध आर्द्रता
🔆 पिकाची वाढीची अवस्था
🔆 जलसाठ्यांची स्थिती
उदाहरणार्थ, काही दिवसांत अतिवृष्टी होऊन seasonal total वाढला तरी त्यानंतर दीर्घ dry spell आल्यास पिकांना जलताण निर्माण होऊ शकतो.
🔲 हवामानशास्त्रीय निष्कर्ष
2026 च्या महाराष्ट्रातील मान्सूनचे स्वरूप एका वाक्यात सांगायचे झाल्यास, ‘कमकुवत सुरुवात – जुलैमध्ये जोरदार सक्रियता – ऑगस्टमध्ये पुन्हा पर्जन्यतूट – सप्टेंबरअखेरीस सक्रिय पाऊस; परिणामी महाराष्ट्रात अत्यंत विषम पर्जन्यवाटप.’ म्हणून ‘राज्यात 19% पाऊस कमी’ हा राज्यस्तरीय headline indicator असला, तरी त्यामागील वास्तविक हवामानशास्त्रीय कथा अधिक गुंतागुंतीची आहे. नाशिकमध्ये 33% surplus आणि सोलापूरमध्ये सुमारे 59% deficit, तर मराठवाड्यातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये 40-50% तूट, हे 2026 च्या मान्सूनमधील फरक स्पष्ट करणारे प्रमुख संकेत आहेत. IMD च्या 30 सप्टेंबरच्या अंतिम आढाव्यात 2026 च्या मान्सूनमध्ये wet आणि dry spells चे चक्र, low-pressure systems ची भूमिका आणि जून-जुलै-ऑगस्ट-सप्टेंबरमधील मोठे temporal contrasts अधोरेखित केले आहेत.
©️ हवामान साक्षरता अभियान.
कृषिसाधना....
