Biological Alarm of Animals and Birds : पावसाची चाहूल अन् पशुपक्ष्यांचा ‘बायोलॉजिकल अलार्म’
1 min read
पावसाचा अचूक अंदाज घेण्यासाठी मानवाने संशोधन करून उपग्रह (Satellite), डॉप्लर वेदर रडार (Doppler Weather Radar) यासह अन्य महत्त्वाच्या साधनांची निर्मिती केली आहे. पशुपक्षी व किडींचे मात्र तसे नाही. त्यांना अनादी काळापासून मान्सूनच्या (Monsoon) कमी-अधिक पावसासोबतच (Rain) ढगनिर्मिती, वादळ (Storm), चक्रीवादळ (Cyclone), अतिवृष्टी, कोरडा दुष्काळ (Dry drought) यासह निसर्गातील काही अनुकूल व प्रतिकूल बदलांचा अचूक अंदाज घेता येतो. पशुपक्ष्यांच्या (Animals and Birds) या अंदाजामागे अवश्राव्य ध्वनी लहरी म्हणजेच ‘इन्फ्रासॉनिक वेव्हज’ (Infrasonic Waves) व विद्युत चुंबकीय बदल अर्थात ‘इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक चेंजेस’ (Electromagnetic Changes) कारणीभूत असतात. जेव्हा समुद्रावर किंवा आकाशात प्रचंड मोठे वादळ अथवा अतिवृष्टीची ढगनिर्मिती होते, तेव्हा निर्माण होणारे अति-कमी वारंवारतेचे आवाज प्राण्यांच्या कान व त्वचेला जाणवतात. त्यातूनच ते हवामानाचा अचूक वेध घेत त्यांच्या पुढील वर्तनाची दिशा ठरवतात. निसर्गात होणारे सूक्ष्म बदल पशुपक्षी मानवापेक्षा खूप आधी ओळखतात.
♻️ इन्फ्रासॉनिक वेव्हज
मानवी कान सामान्यतः 20 ते 20,000 हर्ट्झ या वारंवारतेचा (Frequency) आवाज ऐकू शकतात. यापेक्षा कमी वारंवारतेच्या ध्वनी लहरींना इन्फ्रासॉनिक वेव्हज (Infrasonic Waves) किंवा अवश्राव्य लहरी म्हणतात. हा आवाज इतका खोल आणि संथ असतो की मनुष्य तो ऐकू शकत नाही, परंतु निसर्गातील अनेक प्राण्यांना तो सहज जाणवतो. जेव्हा समुद्रात मान्सूनची किंवा चक्रीवादळांची निर्मिती व्हायला सुरुवात हाेते किंवा आकाशात मोठे ढग एकमेकांवर घासतात, तेव्हा खूप मोठ्या प्रमाणावर कमी वारंवारतेचा कंपनयुक्त आवाज (Vibrations) निर्माण होतो. ढगफुटी, अतिवृष्टी किंवा विजांचा कडकडाट होण्यापूर्वी हवेच्या थरांमध्ये घर्षण होऊन या इन्फ्रासॉनिक लहरी तयार होतात. या लहरी हवेत आणि जमिनीत अतिशय वेगाने आणि हजारो किलोमीटर दूरपर्यंत प्रवास करू शकतात. हत्तींच्या पाय व सुंडेत अत्यंत संवेदनशील संवेदक (Mechanoreceptors) असतात. ते शेकडो किलोमीटर दूर असणाऱ्या वादळाचा किंवा पावसाचा इन्फ्रासाउंड जमिनीच्या कंपनातून ओळखतात. पक्ष्यांच्या कानात व्हाइटमेयर ऑर्गन्स (Vitali or Paratympanic Organ) नावाचा एक विशेष संवेदक असतो. हा अवयव हवेच्या दाबातील सूक्ष्म बदल आणि इन्फ्रासॉनिक लहरी अचूक टिपतो. त्यामुळे वादळ किंवा अतिवृष्टी येण्यापूर्वीच पक्षी उडणे बंद करून सुरक्षित ठिकाणी आश्रय घेतात. हे पक्षी दूरवरून येणाऱ्या पावसाच्या आवाजाचा (Infrasound) वापर करून आपल्या स्थलांतराचा मार्ग ठरवतात.
♻️ विद्युत चुंबकीय बदल / इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक चेंजेस
पृथ्वीभोवती स्वतःचे एक नैसर्गिक चुंबकीय क्षेत्र (Geomagnetic field) आहे. साेबतच वातावरणात, आयनमंडळात (Ionosphere) विद्युत प्रभार असतो. हवामानात बदल होताना या चुंबकीय आणि विद्युत क्षेत्रात मोठे फेरबदल होतात. पाऊस किंवा वादळ येण्यापूर्वी हवेतील आर्द्रता (Humidity) वाढते. ढगांमध्ये धन (Positive) आणि ऋण (Negative) भार तयार होतो. विजा चमकण्यापूर्वी जमिनीवर आणि वातावरणात इलेक्ट्रोस्टॅटिक चार्ज (Static Electricity) अचानक वाढतो. हवेचा दाब कमी-जास्त झाल्यामुळे आणि वादळी वाऱ्यांमुळे पृथ्वीच्या स्थानिक चुंबकीय क्षेत्रात सूक्ष्म बदल (Fluctuations) होतात. पाण्याच्या संपर्कात राहणाऱ्या म्हणजेच जलचर व उभयचर प्राण्यांमध्ये विद्युत संवेदनशीलता (Electroreception) खूप जास्त असते. पाण्यात किंवा हवेत विद्युत भार वाढताच मासे पाण्याच्या वरच्या थरावर येतात किंवा उड्या मारू लागतात, तर बेडूक जमिनीबाहेर येऊन ओरडू लागतात. गायी, म्हशी आणि कुत्र्यांच्या शरीरावर बारीक केस असतात. वातावरणात इलेक्ट्रोस्टॅटिक चार्ज वाढल्यामुळे त्यांच्या त्वचेवर सौम्य सळसळ किंवा खाज निर्माण होते. त्यामुळे पाऊस पडण्यापूर्वीच हे प्राणी अस्वस्थ होतात, कान टवकारतात किंवा दोऱ्या तोडून पळण्याचा प्रयत्न करतात. अनेक पक्ष्यांच्या मेंदूम आणि डोळ्यांमध्ये क्रिप्टोक्रोम्स (Cryptochromes) नावाचे प्रथिन आणि मॅग्नेटाईट (Magnetite) नावाचे चुंबकीय कण असतात. हे त्यांच्यासाठी नैसर्गिक होकायंत्रासारखे (Internal Compass) काम करतात. चुंबकीय क्षेत्रात बदल होताच त्यांना वादळाची दिशा आणि तीव्रता कळते, ज्यामुळे ते आपले घरटे सुरक्षित पूर्व किंवा उत्तर दिशेला (वादळाच्या विरुद्ध) वळवतात.
♻️ पावसाची चाहूल कशी लागते?
पशुपक्ष्यांना हवामानातील बदलांची जाणीव होण्यामागे चार मुख्य शास्त्रीय कारणे आहेत.
📍 वातावरणीय दाब (Barometric Pressure)
पाऊस येण्यापूर्वी हवेचा दाब वेगाने कमी होतो. प्राण्यांच्या शरीरातील आतील दाब आणि बाहेरील हवेचा दाब यात फरक पडल्यामुळे त्यांना हवामानातील बदलाची त्वरित जाणीव होते.
📍 आर्द्रता (Humidity)
मान्सून येताना हवेतील पाण्याचे प्रमाण अर्थात दमटपणा अचानक वाढते. पक्ष्यांचे पंख आणि कीटकांच्या अंगावरील संवेदी अवयव या आर्द्रते प्रति अत्यंत संवेदनशील असतात. त्यामुळे त्यांना याची जाणीव आधी हाेते.
📍 इन्फ्रासाउंड (Infrasound)
शेकडो किलोमीटर दूर असणाऱ्या मान्सूनच्या ढगांचा गडगडाट आणि वादळाचे कमी वारंवारतेचे आवाज (Infrasound) पक्षी आणि काही प्राणी सहज ऐकू शकतात. ताे आवाज मानवी कानाला ऐकू येत नाहीत.
📍 गंध ज्ञान (Olfactory Sense)
ओझोन वायू आणि मातीचा ओलसर सुगंध (Petrichor) वाऱ्याच्या वेगासोबत पुढे प्रवास करतो. प्राण्यांची घ्राणेंद्रिये तीक्ष्ण असल्याने त्यांना हा गंध खूप आधी येतो.
♻️ चाहूल व वर्तन
निसर्गामध्ये मान्सूनच्या आगमनाची चाहूल माणसांच्या तुलनेत प्राणी, पक्षी आणि कीटकांना खूप आधी लागते. हजारो वर्षांच्या उत्क्रांतीमुळे त्यांच्याकडे हवामानातील सूक्ष्म बदल टिपण्याची एक नैसर्गिक आणि अचूक प्रणाली (Biological Barometer) विकसित झाली आहे.
🔆 कीटक (Insects)
📍 मुंग्या (Ants) – मान्सून येण्यापूर्वी मुंग्या आपली अंडी सुरक्षित ठिकाणी किंवा उंचावर हलवण्यास सुरुवात करतात.
📍 वाळवी आणि पाकोळ्या (Winged Termites) – पहिल्या पावसाच्या आधी किंवा अगदी सुरुवातीला हवेत प्रचंड प्रमाणात पंख असलेल्या वाळव्या (पाकोळ्या) उडू लागतात.
📍 काजवे (Fireflies) – पावसाळा जवळ आला की झाडांवर काजव्यांचा चमचमाट मोठ्या प्रमाणावर वाढतो. हा त्यांचा प्रजननाचा काळ असतो.
🔆 पक्षी (Birds)
📍 चातक (Jacobin Cuckoo) – भारतीय संस्कृतीत चातक पक्षाला पावसाचा दूत मानले जाते. हा पक्षी मान्सूनच्या वाऱ्यांसोबत आफ्रिकेतून भारतात स्थलांतर करतो. त्याचा विशिष्ट आवाज पावसाच्या आगमनाचा संकेत देतो.
📍 मोर (Peacock) – हवेतील आर्द्रता वाढली की मोर आपला पिसारा फुलवून नाचू लागतो आणि तीव्र असा विशिष्ट आवाज काढतो.
📍 टीटवी (Lapwing) – टीटवी पाऊस सुरू होण्यापूर्वी उंचावर किंवा सुरक्षित ठिकाणी अंडी घालते. जमिनीवर पाणी साचेल अशा जागा ती अंडी घालणे टाळते.
🔆 प्राणी (Animals)
📍 बेडूक (Frogs) – मान्सूनची चाहूल लागताच सुप्त अवस्थेतून बाहेर पडून बेडूक डराव-डराव असा आवाज करू लागतात. हा प्रजननासाठी मादीला आकर्षित करण्याचा प्रयत्न असतो.
📍 गायी आणि म्हशी (Cattle) – पाऊस पडण्यापूर्वी हवेत बदल झाल्यास गुरे त्यांचे डोके वर करून हवा हुंगतात, कान टवकारतात आणि एकत्र घोळका करून उभे राहतात किंवा धावू लागतात.
♻️ कमी पाऊस किंवा दुष्काळाचे संकेत
निसर्गातील पशुपक्षी केवळ पाऊस कधी येईल एवढेच नाही, तर त्या पावसाची तीव्रता (कमी पाऊस, जास्त पाऊस, अतिवृष्टी) कशी असेल, याचेही संकेत त्यांच्या वर्तनातून देतात. हवामानातील सूक्ष्म-हवामानविषयक बदल (Micro-climatic changes) ओळखण्याची त्यांची क्षमता मानवी उपकरणांपेक्षाही अधिक संवेदनशील असते. पावसाच्या वेगवेगळ्या तीव्रतेनुसार पशुपक्ष्यांच्या हालचालींमध्ये काय बदल होतात. जेव्हा मान्सून कमकुवत असतो किंवा पाऊस सरासरीपेक्षा खूप कमी पडणार असतो, तेव्हा पशुपक्ष्यांचे वर्तन ऊर्जा वाचवणे आणि पाण्याचे नियोजन करण्याकडे झुकलेले असते.
📍 टीटवीचे वर्तन (Lapwing) – ग्रामीण भागात टीटवी पक्ष्याच्या अंड्यांवरून पावसाचा अंदाज घेतला जातो. जर टीटवीने नदीच्या पात्रात किंवा अगदी सखल भागात अंडी घातली, तर तो कमी पावसाचा संकेत मानला जातो. कारण तिला निसर्गतः माहिती असते की यंदा पाणी साचून अंडी वाहून जाण्याचा धोका नाही.
📍 चातक पक्षाचे आगमन लांबणे – मान्सूनचे वारे कमकुवत असतील तर चातक (Jacobin Cuckoo) पक्षाचे भारतात येणे लांबते किंवा त्यांची संख्या नेहमीपेक्षा कमी जाणवते.
📍 पक्ष्यांचे विरळ विणकाम – सुगरण (Baya Weaver) किंवा इतर पक्षी आपले घरटे बनवताना ते खूप उंचावर किंवा झाडाच्या अगदी टोकावर बांधत नाहीत. तसेच, घरट्याचे विणकाम नेहमीसारखे घट्ट न करता थोडे सैल किंवा हलके करतात. पक्षांनी त्यांचे घरटे झाडांच्या वरच्या भागावर तयार केल्यास कमी पावसाचे संकेत मानले जातात तर त्यांनी घरटे खालच्या भागाला तयार केल्यास अधित पावसाचे संकेत मानले जातात.
📍 कीटकांची संथ हालचाल – मुंग्या मोठ्या प्रमाणावर अंडी बाहेर काढत नाहीत किंवा अन्नाचा साठा करण्यासाठी त्यांची फारशी घाई उडालेली दिसत नाही.
♻️ मध्यम ते चांगला पाऊस
सृष्टीसाठी फायदेशीर आणि चांगल्या पावसाची चाहूल लागताच प्राण्यांमध्ये कमालीचा उत्साह आणि प्रजननाची घाई दिसून येते.
📍 मोरांचा सतत केकारव – मोर फक्त एकदाच नाचत नाही, तर जंगलात किंवा शेताच्या परिसरात अनेक मोर एकाच वेळी मोठ्या आवाजात ओरडू लागतात. हवेतील आर्द्रता 70 टक्क्यांपेक्षा जास्त वाढल्याशिवाय मोर इतक्या तीव्रतेने ओरडत नाहीत.
📍 बेडकांची अखंड जुगलबंदी – चांगला पाऊस होणार असेल तर बेडूक जमिनीतून मोठ्या संख्येने बाहेर पडतात आणि नर बेडकांचा डराव-डराव असा सामूहिक आवाज रात्रभर ऐकू येतो.
📍 काजव्यांची प्रचंड रोषणाई – पावसाळ्यापूर्वी झाडांवर हजारो काजवे एकाच वेळी चमकताना दिसतात. काजव्यांची संख्या जितकी जास्त, तितका मान्सून वेळेवर आणि चांगला बरसणार पाऊस असे मानले जाते.
📍 चिमण्यांचे धुळीत स्नान – चिमण्या जमिनीवरील कोरड्या धुळीत किंवा मातीत पंख फडफडून अंघोळ करताना दिसल्या, तर पुढील 24 ते 48 तासांत चांगला पाऊस पडतो, असा शास्त्रीय अंदाज असतो. हवेतील कीटक शरीरावरून काढण्यासाठी त्या असे करतात.
♻️ अतिवृष्टी, वादळ किंवा महापुराचे संकेत
अतिवृष्टी किंवा ढगफुटीसारख्या आपत्कालीन परिस्थितीची चाहूल लागताच पशुपक्ष्यांमध्ये भीती आणि जीवन वाचवण्याची धडपड (Survival Mode) सुरू होते.
📍 मुंग्यांचे सामूहिक स्थलांतर – जर पुढील काही दिवसांत अतिवृष्टी होणार असेल, तर मुंग्या फक्त अंडी सुरक्षित जागी ठेवत नाहीत, तर लाखो मुंग्या आपल्या तोंडात पांढरी अंडी धरून एका सरळ रेषेत जमिनीपासून खूप उंचावर (घराच्या छतावर किंवा मोठ्या झाडाच्या ढोलीत) स्थलांतर करताना दिसतात.
📍 सुगरण पक्षाची झाडाची निवड – सुगरण पक्षी अतिवृष्टीचा अंदाज घेऊन आपली घरटी पूर किंवा वादळाचा फटका बसणार नाही, अशा मजबूत झाडांवर आणि पाण्याच्या पातळीपासून खूप उंचावर बांधतात. जर घरटी झाडाच्या उत्तर किंवा पूर्व दिशेला सुरक्षित बाजूला असतील, तर तीव्र वादळाची शक्यता असते.
📍 पाळीव प्राण्यांची अस्वस्थता (Cattle and Pets) – पाऊस सुरू होण्यापूर्वीच गायी, म्हशी किंवा कुत्रे प्रचंड अस्वस्थ होतात. ते दोर तोडण्याचा प्रयत्न करतात, गोठ्यात सतत पाय आपटतात आणि डोळे मोठे करून घाबरल्यासारखे करतात. हवेचा दाब अत्यंत वेगाने कमी झाल्यामुळे (जी अतिवृष्टीची पूर्वलक्षणे आहेत) त्यांना हा त्रास होतो.
📍 पक्ष्यांचे उड्डाण थांबणे आणि शांतता – ढगफुटी किंवा मुसळधार पाऊस येण्यापूर्वी अचानक निसर्गात एक गूढ शांतता पसरते. पक्षी आकाशात उडणे पूर्णपणे बंद करतात आणि झाडांच्या दाट पानांमध्ये अगदी खोडाला चिकटून बसतात.
♻️ वैज्ञानिक दृष्टिकोन
प्राण्यांच्या या अचूक अंदाजामागे इन्फ्रासॉनिक वेव्हज(Infrasonic Waves) आणि इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक चेंजेस (Electromagnetic Changes) कारणीभूत असतात. जेव्हा समुद्रावर किंवा आकाशात प्रचंड मोठे वादळ किंवा अतिवृष्टीची ढगनिर्मिती होते, तेव्हा निर्माण होणारे अति-कमी वारंवारतेचे आवाज (Infrasound) प्राण्यांच्या कानाला व त्वचेला जाणवतात. मानवाकडे उपग्रह (Satellite) आणि रडार (Radar) यंत्रणा येण्यापूर्वी, आपले पूर्वज याच नैसर्गिक घटकांचे निरीक्षण करून शेतीच्या कामांचे आणि सुरक्षिततेचे नियोजन करत असत. निसर्गाचा हा इशारा आजही तितकाच अचूक ठरतो.
🔆 वर्तनातील बदल
हवामानातील या बदलांमुळे या जीवांच्या वर्तनात आणि मानसिकतेत दोन्ही प्रकारचे बदल दिसून येतात.
📍 सकारात्मक बदल (Positive Changes)
✳️ प्रजननाची तयारी – मान्सून म्हणजे अन्नाची आणि पाण्याची रेलचेल. त्यामुळे बेडूक, काजवे आणि अनेक पक्षी अतिशय आनंदाने प्रजननासाठी हालचाली सुरू करतात. मोराचे नाचणे हा याच सकारात्मक ऊर्जेचा भाग आहे.
✳️ उत्साह व सक्रियता – पाऊस जवळ आल्यावर अनेक पक्षी आणि कीटक अन्नाचा शोध घेण्यासाठी आणि सुरक्षित निवारा शोधण्यासाठी अधिक सक्रिय होतात.
📍 नकारात्मक बदल (Negative Changes)
✳️ अस्वस्थता आणि भीती (Anxiety) – हवेचा दाब अचानक कमी झाल्यामुळे पाळीव प्राणी अस्वस्थ होतात. ते विनाकारण ओरडतात किंवा इकडे-तिकडे धावतात.
✳️ घरटे/निवारा नष्ट होण्याची भीती – मुंग्या आणि काही कीटक संभाव्य पुराच्या भीतीने अत्यंत तणावाखाली आपली अंडी वाचवण्यासाठी धावपळ करतात. अनेकदा पक्षी आपले घरटे सुरक्षित करण्यासाठी घाईगडबडीत फिरताना दिसतात.
निसर्गाने प्राण्यांना दिलेली ही सिक्स सेन्स (Sixth Sense) यंत्रणा म्हणजे भौतिकशास्त्राचे (Physics) उत्तम उदाहरण आहे. इन्फ्रासाउंड हे प्राण्यांसाठी दूरवरून येणाऱ्या धोक्याची पूर्वसूचना देणारे सायरन ठरते. इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक बदल हे त्यांच्यासाठी धोका अगदी जवळ आल्याची जाणीव करून देणारे माध्यम ठरते. या दोन अदृश्य शक्तींमुळेच पशुपक्षी हवामान खात्याच्या उपग्रहाआधी पावसाची अचूक तीव्रता ओळखू शकतात. निसर्गातील हा बायोलॉजिकल अलार्म (Biological Alarm) प्राण्यांना स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी आणि सृष्टीचे चक्र चालू ठेवण्यासाठी निसर्गाने दिलेली एक अद्भूत देणगी आहे.
©️ मातीतलं विज्ञान
कृषिसाधना....
