Groundwater Science, Water Management : भूजल विज्ञान, शाश्वत जलव्यवस्थापनाचा आरसा दाखवणारा अधिकारी
1 min read
Groundwater Science, Water Management : काही अधिकारी (Officer) आपल्या पदामुळे लक्षात राहतात, काही एखाद्या मोठ्या प्रकल्पामुळे आणि काही आपल्या विषयाकडे पाहण्याच्या पद्धतीमुळे. काहींच्या सहवासात काम करताना मात्र आपल्या स्वतःचा विचार करण्याच्या पद्धतीत बदल होतो. केंद्रीय भूजल मंडळातील वरिष्ठ भूजल वैज्ञानिक म्हणून कार्यरत असलेल्या उपेंद्रदादा धोंडे यांच्या कामाकडे पाहताना मला याच प्रकारचा अनुभव आला. त्यांच्या कामाचे मूल्यमापन केवळ त्यांनी केलेल्या क्षेत्रभेटी, तांत्रिक अहवाल किंवा जलविषयक कार्यक्रमांच्या संख्येवर करता येणार नाही. भूजल विज्ञानातील (Groundwater Science) वैज्ञानिक संकल्पना सामान्य माणसापर्यंत पोहोचवणे, क्षेत्रीय निरीक्षणाला वैज्ञानिक चौकटीत समजून घेणे, उपलब्ध शासकीय माहितीचा स्थानिक जलव्यवस्थापनाशी (Water Management) संबंध जोडणे आणि जलक्षेत्रातील प्रश्नांकडे विवेकपूर्ण पद्धतीने पाहण्याची सवय निर्माण करणे, या सगळ्यांचा एकत्रित विचार केला तर त्यांच्या कामाची दिशा अधिक स्पष्ट होते.
‘सहज जलबोध’च्या निमित्ताने त्यांच्यासोबत प्रवास करताना ही कार्यपद्धती प्रत्यक्ष पाहण्याची संधी मिळाली. पहिल्यांदा गावात गेलो तेव्हा माझी अपेक्षा अगदी सरळ होती. एखादी विहीर किंवा बोअरवेल पाहायची आणि पाण्याची उपलब्धता समजून घ्यायची. मात्र परिसरात पोहोचल्यानंतर थेट विहिरीकडे जाण्याऐवजी नाला, उतार, शेती, भूभागाची रचना आणि आसपासची भौगोलिक वैशिष्ट्ये समजून घेण्याला सुरुवात झाली. त्या वेळी एक गोष्ट लक्षात आली, भूजल वैज्ञानिकासाठी विहीर हा अभ्यासाचा शेवट नसतो; ती संपूर्ण जलप्रणाली समजून घेण्याचा एक संकेत असते. पाऊस कुठे पडतो, पाणी कुठे वाहते, कुठे मुरते, जमिनीखाली कोणत्या प्रकारच्या भूस्तरांमध्ये ते साठते, खडकांची रचना कशी आहे, भेगा-सांधे किंवा झिजलेले स्तर कुठे आहेत, पुनर्भरणाची शक्यता किती आहे, उपसा किती आहे आणि भविष्यातील मागणीचा त्यावर काय परिणाम होऊ शकतो, या सर्वांचा एकत्रित विचार केल्याशिवाय भूजलाचे योग्य आकलन होत नाही. याच ठिकाणी त्यांच्या कामातील एक महत्त्वाचा पैलू समोर येतो. ‘पाणी कुठे मिळेल?’ या पारंपरिक प्रश्नापेक्षा ‘पाणी उपलब्ध का आहे?’, ‘ते किती काळ उपलब्ध राहू शकते?’, ‘पुनर्भरण आणि उपसा यांचा समतोल काय आहे?’ आणि ‘स्थानिक परिस्थितीनुसार योग्य व्यवस्थापन काय असावे?’ हे प्रश्न अधिक महत्त्वाचे ठरतात.
हा दृष्टिकोन आजच्या आधुनिक भूजल व्यवस्थापनाच्या वैज्ञानिक चौकटीशी सुसंगत आहे. Aquifer Mapping, aquifer characterization आणि क्षेत्रविशिष्ट भूजल व्यवस्थापन यामध्ये केवळ जलस्रोत शोधण्यापेक्षा जलभृताची रचना, क्षमता, गुणवत्ता, पुनर्भरण, उपसा आणि भविष्यातील गरजा समजून घेण्यावर भर दिला जातो. राष्ट्रीय स्तरावर राबविण्यात येणाऱ्या NAQUIM सारख्या उपक्रमांची दिशाही याच व्यापक विचाराशी जोडलेली आहे. म्हणूनच क्षेत्रात नाला, उतार, खडक, शेती किंवा भूभाग पाहण्याचा आग्रह हा एखाद्या व्यक्तीचा वैयक्तिक हट्ट म्हणून पाहण्यापेक्षा भूजल विज्ञानाच्या शास्त्रीय पद्धतीचा एक भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. या दृष्टिकोनाचा दुसरा महत्त्वाचा विस्तार त्यांच्या लेखनातून दिसतो.
जलविषयक लेखन करताना केवळ ‘पाणी वाचवा’ किंवा ‘पाणी जिरवा’ अशा घोषणांवर थांबणे सोपे असते. परंतु, भूजल का कमी होते, पुनर्भरणाची प्रक्रिया कशी चालते, स्थानिक भूगर्भरचना जल उपलब्धतेवर कसा परिणाम करते, विहीर आणि बोअरवेलच्या पाण्याचा संबंध काय असतो, पाण्याचा वापर आणि उपलब्धता यांच्यातील गणित काय सांगते, अशा प्रश्नांना सामान्य वाचकाच्या भाषेत मांडणे तुलनेने कठीण आहे. सहज जलबोध या संकल्पनेचे महत्त्व याच ठिकाणी जाणवते. भूजल विज्ञानातील तांत्रिक विषय लोकांपर्यंत पोहोचवताना भाषा सुलभ केली जाते; परंतु विज्ञानाची अचूकता सोडली जात नाही. हे संतुलन महत्त्वाचे आहे. त्यांच्या प्रकाशित लेखनात आणि पुस्तकांमध्येही हा प्रयत्न सातत्याने दिसतो. सहज जलबोधच्या माध्यमातून भूजलविषयक संकल्पना समाजाच्या दैनंदिन अनुभवांशी जोडल्या जातात. विविध लेख, पुस्तके, पुस्तिका आणि जलविषयक लेखमालिकांमधून भूजल, जलसंधारण, पाणी वापर, जलसाक्षरता आणि स्थानिक जलव्यवस्थापन यांचा संबंध मांडला गेला आहे. भूजल संवादसारख्या व्यासपीठावर मांडल्या गेलेल्या विषयांमध्ये क्षेत्रीय अनुभव आणि वैज्ञानिक विश्लेषण यांचा मेळ आढळतो.
त्यांच्या लिखाणातील एक विशेष बाब म्हणजे ते भूजल विज्ञानाला केवळ तज्ज्ञांच्या अभ्यासाचा विषय म्हणून ठेवत नाही. शेतकरी, विद्यार्थी, शिक्षक, स्थानिक कार्यकर्ते, जलव्यवस्थापनाशी संबंधित संस्था आणि सामान्य नागरिक यांना या विषयाशी संवाद साधता यावा, हा त्यामागील स्पष्ट हेतू जाणवतो. एखाद्या अधिकाऱ्याचे क्षेत्रीय काम एका ठिकाणी आणि एका कालखंडात मर्यादित राहू शकते. परंतु, तेच अनुभव लेखनाच्या माध्यमातून पुढे गेले की त्याची व्याप्ती वाढते. एखाद्या तरुणाला भूजल विज्ञानाबद्दल प्रश्न पडतो, एखाद्या विद्यार्थ्याला जलभृत समजून घेण्याची उत्सुकता निर्माण होते किंवा एखाद्या गावकऱ्याला आपल्या परिसरातील पाण्याकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची प्रेरणा मिळते, तेव्हा वैज्ञानिक ज्ञानाचा सामाजिक उपयोग सुरू होतो. यामुळे हे लेखन केवळ लोकप्रिय विज्ञान लेखन म्हणून न पाहता वैज्ञानिक ज्ञान आणि सार्वजनिक जलव्यवस्थापन यांच्यातील संवादाचे माध्यम म्हणून पाहणे अधिक योग्य वाटते.
या कामाची आणखी एक बाजू म्हणजे शासकीय यंत्रणेकडे पाहण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन. वैज्ञानिक प्रश्न विचारणे आणि व्यवस्थेला विरोध करणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एखाद्या योजनेच्या अंमलबजावणीत वैज्ञानिक त्रुटी दिसल्यास ती निदर्शनास आणणे, एखाद्या उपाययोजनेची परिणामकारकता तपासणे किंवा एखाद्या निर्णयामागे पुरेसा वैज्ञानिक आधार आहे का, हा प्रश्न उपस्थित करणे हे कोणत्याही सक्षम संस्थेच्या कामकाजाचा भाग असायला हवे. भूजलासारख्या अदृश्य आणि गतिशील संसाधनाच्या बाबतीत तर हा वैज्ञानिक अभिप्राय अधिक आवश्यक ठरतो. कारण भूजलातील बदल अनेकदा उशिरा दिसतात. आज घेतलेला निर्णय काही वर्षांनी त्याचा परिणाम दाखवू शकतो. त्यामुळे निरीक्षण, माहितीचे विश्लेषण, क्षेत्रीय वास्तव आणि दीर्घकालीन व्यवस्थापन यांची सांगड आवश्यक आहे. या अर्थाने त्यांची भूमिका ‘व्यवस्थेविरुद्ध प्रश्न विचारणाऱ्या अधिकाऱ्याची’ नसून ‘व्यवस्था अधिक वैज्ञानिक आणि परिणामकारक व्हावी म्हणून प्रश्न विचारणाऱ्या भूजल वैज्ञानिकाची’ आहे. ही बाब त्यांच्या क्षेत्रीय कामातही जाणवते. भूजलाचा प्रश्न केवळ विहीर किंवा बोअरवेलपुरता मर्यादित नाही. तो शेतीशी, पिण्याच्या पाण्याशी, शहरीकरणाशी, जलसंधारणाशी, पावसाच्या पाण्याच्या व्यवस्थापनाशी आणि स्थानिक प्रशासनाशी जोडलेला आहे. त्यामुळे भूजल वैज्ञानिकाची भूमिका केवळ जलस्रोत ओळखण्यापुरती मर्यादित राहू शकत नाही. उपलब्ध वैज्ञानिक माहितीचे व्यवस्थापनाच्या निर्णयात रूपांतर करणे हीदेखील त्याची जबाबदारी आहे.
याच ठिकाणी ‘विचारी अधिकारी’ ही संकल्पना महत्त्वाची ठरते. विचारी अधिकारी म्हणजे प्रत्येक गोष्टीला विरोध करणारा अधिकारी नव्हे. तसेच आदेशांची केवळ यांत्रिक अंमलबजावणी करणारा अधिकारीही नव्हे. विषय समजून घेऊन, उपलब्ध माहिती तपासून, क्षेत्रीय वास्तवाशी त्याची सांगड घालून आणि संस्थेच्या मूलभूत उद्दिष्टांना अधिक परिणामकारकपणे साध्य करण्यासाठी आवश्यक प्रश्न उपस्थित करणारा अधिकारी ही त्याची अधिक योग्य व्याख्या ठरू शकते. भूजल क्षेत्रात या विचारपद्धतीचे महत्त्व आणखी मोठे आहे. त्यांच्या कामाकडे पाहताना मला आणखी एक गोष्ट जाणवते, भूजल विज्ञान आणि जलसाक्षरता यांना वेगळे ठेवता येत नाही. वैज्ञानिक माहिती समाजापर्यंत पोहोचली नाही तर ती केवळ अहवालात राहते; आणि समाजाचा अनुभव वैज्ञानिक चौकटीत नोंदवला गेला नाही तर व्यवस्थापन अपूर्ण राहते. या दोन्ही टोकांना जोडण्याचे काम संवादातून होते.
सहज जलबोधच्या प्रवासात, त्यांच्या लेखनात आणि क्षेत्रीय अनुभवांतून हा संवाद सातत्याने दिसतो. म्हणूनच त्यांच्या कामाचे मूल्य केवळ त्यांनी किती गावांना भेटी दिल्या, किती लेख लिहिले किंवा किती कार्यक्रम घेतले यामध्ये शोधण्यापेक्षा त्यांनी निर्माण केलेल्या विचारप्रक्रियेत शोधणे अधिक योग्य ठरेल. पहिल्या गावभेटीत नाला, उतार, शेती आणि भूभाग पाहण्यात गेलेला वेळ आजही लक्षात राहतो. त्या वेळी ‘पाण्याची जागा’ शोधण्याच्या अपेक्षेने गेलेला एक सामान्य सहभागी म्हणून माझ्या लक्षात आले की प्रत्यक्षात शोध एका विहिरीचा नव्हता; शोध होता त्या पाण्यामागील संपूर्ण भूजल प्रणालीचा. कदाचित त्यांच्या कार्याचे सार याच अनुभवातून समजते.
भूजल विज्ञानाला त्याच्या वैज्ञानिक चौकटीत ठेवणे, भूवैज्ञानिकांच्या भूमिकेला अधिक अर्थपूर्ण बनवणे, शासकीय माहिती आणि धोरणे समाजापर्यंत पोहोचवणे, क्षेत्रीय वास्तवाच्या आधारे व्यवस्थापनाला अभिप्राय देणे आणि जल प्रश्नांकडे भावनिक घोषणांपेक्षा वैज्ञानिक विवेकाने पाहण्याची सवय निर्माण करणे या सगळ्यांचा मिळून हा प्रवास आहे. पदे बदलतात, जबाबदाऱ्या बदलतात आणि अधिकारीही एका टप्प्यावर संस्थेतून पुढे जातात. परंतु, एखाद्या विषयातील ज्ञान पुढच्या पिढीला समजण्यास सोपे करून देणे, क्षेत्रीय अनुभवाचे दस्तऐवजीकरण करणे आणि लोकांना स्वतःच्या परिसरातील जलव्यवस्था समजून घेण्याची दृष्टी देणे या गोष्टींचा प्रभाव अधिक दीर्घकाळ टिकतो. माझ्यासाठी म्हणूनच त्यांची ओळख केवळ ‘भूजल पाहणारा अधिकारी’ अशी नाही. त्यांच्या कामातून अधिक महत्त्वाची गोष्ट जाणवते भूजल समजून घेण्याची पद्धत. आणि कदाचित हाच कोणत्याही भूजल वैज्ञानिकाच्या कार्याचा सर्वात टिकाऊ ठेवा असतो.
कृषिसाधना....
