Crop Nutrition & Favorable Climate : पिकांचे अन्न अन् माणसांचे जेवण; वातावरण जुळले तरच पोषण पूर्ण
1 min read
Crop Nutrition & Favorable Climate : माणसाला कितीही पौष्टिक (Nutritious), चविष्ट आणि महागडे जेवण वाढले तरी जर जेवताना घुसमटणारे वातावरण (Climate) असेल, अपुरा प्रकाश असेल, प्रचंड उकाडा असेल, दुर्गंधी असेल किंवा मन अस्वस्थ असेल तर ते अन्न शरीराला व्यवस्थित लागत नाही. उलट, एखाद्या स्वच्छ, आल्हाददायक, थंडगार आणि सुगंधी वातावरणात प्रेमाने वाढलेले साधे जेवणसुद्धा माणूस मनापासून खातो आणि ते शरीरालाही चांगले लागते. वनस्पतींची (Crop) स्थिती यापेक्षा वेगळी नाही. शेतकरी अनेकदा म्हणतो, ‘मी खत कमी टाकले नाही, मग पीक का पिवळे पडले?’ किंवा ‘सर्व खत (Fertilizer) वेळेवर दिले तरी फळधारणा कमी का झाली?’ याचे उत्तर फक्त खताच्या पिशवीत नसते; ते वातावरणात, तापमानात, आर्द्रतेत (Humidity), मातीतील पाण्यात, सूर्यप्रकाशात व मुळांच्या श्वसनात दडलेले असते.
वनस्पती अन्नद्रव्य ‘खात’ नाहीत, तर ती अन्नद्रव्ये मुळांद्वारे शोषून घेतात. हे शोषण म्हणजे केवळ रासायनिक प्रक्रिया नसून, जिवंत जैविक क्रिया आहे. त्या क्रियेला योग्य वातावरणाची गरज असते. म्हणूनच काही वेळा जमिनीत खत भरपूर असते, पण वनस्पती उपाशी राहते. हा विरोधाभास समजून घेतल्याशिवाय आधुनिक शेतीचे विज्ञान समजत नाही. आज जगभरातील संशोधन संस्था अमेरिकेतील कॉर्नेल विद्यापीठ, नेदरलँड्सचे वॅगेनिंगेन विद्यापीठ, ऑस्ट्रेलियातील CSIRO – The Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation, भारतातील भारतीय कृषी संशोधन परिषद ICAR – Indian Council of Agricultural Research, डाॅ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ, तामिळनाडू कृषी विद्यापीठ, IARI – Indian Agricultural Research Institute दिल्ली, महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ या सर्वांनी एकच गोष्ट स्पष्ट केली आहे की पोषण व्यवस्थापन (Nutrition Management) आणि हवामान व्यवस्थापन (Weather Management) यांना वेगळे करता येत नाही. वनस्पतीचे मूळ हे तिचे तोंड आहे. पण त्या तोंडाला अन्न घ्यायचे असेल तर मातीमध्ये योग्य तापमान, पुरेशी ओल, ऑक्सिजन (Oxygen) आणि सूक्ष्मजीवांची हालचाल आवश्यक असते. माती थंड झाली की मुळांची क्रियाशीलता मंदावते. माती कोरडी झाली की अन्नद्रव्य विरघळत नाहीत. मातीमध्ये जास्त पाणी साचले की ऑक्सिजन कमी पडतो आणि मुळे गुदमरतात. अशा वेळी खत असते, पण ते वनस्पतीपर्यंत पोहोचत नाही.
🔲 नायट्रोजन – Nitrogen
उदाहरणार्थ, नत्र म्हणजे नायट्रोजन. हे अन्नद्रव्य वनस्पतीला सर्वाधिक वेगाने वाढ देणारे आहे. पण त्यासाठी मातीमध्ये मध्यम उष्णता आणि पुरेशी ओल आवश्यक असते. तापमान खूप कमी झाले तर मातीतील सूक्ष्मजीव नायट्रोजनचे रूपांतर मंद करतात. त्यामुळे वनस्पतीला नत्र उपलब्ध होत नाही. म्हणूनच थंड प्रदेशात किंवा हिवाळ्यात अनेक पिके पिवळी दिसतात. दुसरीकडे, प्रचंड उष्णता आणि कोरडे वातावरण असेल तर नत्राचा अमोनिया वायू स्वरूपात नाश होतो. म्हणजे खत टाकले, पण वातावरणामुळे ते हवेत उडून गेले.
🔲 फॉस्फरस – Phosphorus
स्फुरद म्हणजेच फॉस्फरसचे तर आणखी वेगळे विज्ञान आहे. फॉस्फरस मुळांच्या वाढीसाठी आणि ऊर्जानिर्मितीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा. पण हा घटक थंड मातीत फार कमी उपलब्ध होतो. म्हणूनच गव्हाच्या किंवा मक्याच्या पिकात थंडीमध्ये जांभळट रंग दिसतो. 15 डिग्री सेल्सिअसपेक्षा कमी तापमानात फॉस्फरसचे शोषण मोठ्या प्रमाणात घटते. जमिनीत फॉस्फरस असतो, पण थंड वातावरणामुळे वनस्पती त्याला घेऊ शकत नाही.
🔲 पोटॅशियम – Potassium
पालाश म्हणजे पोटॅशियम वनस्पतीच्या शरीरातील पाण्याचे संतुलन सांभाळतो. जसे माणूस उष्णतेमध्ये जास्त पाणी पितो आणि शरीरातील संतुलन राखतो, तसेच पालाश वनस्पतीतील पेशींचा दाब टिकवून ठेवतो. म्हणून उष्ण आणि कोरड्या हवामानात पालाशाची गरज वाढते. इस्रायलमधील ठिबक सिंचन संशोधनात दिसून आले की, उष्ण भागात पोटॅशियम योग्य प्रमाणात दिल्यास पिकांची दुष्काळ सहन करण्याची क्षमता वाढते.
🔲 कॅल्शियम – Calcium
कॅल्शियमचे विज्ञान तर वातावरणाशी थेट जोडलेले आहे. कॅल्शियम वनस्पतीमध्ये मुख्यतः पाण्याच्या प्रवाहातून वर जाते. म्हणजे ज्या दिवशी वातावरणात योग्य उष्णता, योग्य आर्द्रता आणि चांगला वाष्पोत्सर्जन (Transpiration) दर असेल, त्या दिवशी कॅल्शियमचे वहन चांगले होते. पण अचानक जास्त आर्द्रता वाढली किंवा सतत ढगाळ वातावरण राहिले, तर वाष्पोत्सर्जन कमी होते. परिणामी, कॅल्शियम नवीन पानांपर्यंत किंवा फळांपर्यंत पोहोचत नाही. त्यामुळे टोमॅटोमध्ये ब्लॉसम ॲण्ड रॉट, सफरचंदात बिटर पिट, मिरचीमध्ये टोक सडणे, अशा समस्या निर्माण होतात. विशेष म्हणजे, जमिनीत कॅल्शियम पुरेसे असूनही ही लक्षणे दिसतात. कारण समस्या खताची नसून, वहनाची असते.
🔲 मॅग्नेशियम – Magnesium
मॅग्नेशियम हे क्लोरोफिलचे केंद्र आहे. म्हणजेच प्रकाश संश्लेषणाचा आत्माच मॅग्नेशियम आहे. पण सतत जास्त पाऊस पडल्यास हलक्या जमिनीतून मॅग्नेशियम धुऊन जाते. परिणामी, पाने पिवळी पडतात. उष्ण आणि जास्त पावसाच्या प्रदेशात ही समस्या अधिक दिसते.
🔲 सल्फर – Sulfur
सल्फर म्हणजे गंधक हे प्रथिन निर्मितीसाठी आवश्यक आहे. थंड आणि पाणथळ मातीमध्ये गंधकाचे रूपांतर मंद होते. त्यामुळे कांदा, लसूण आणि कडधान्यांमध्ये गुणवत्ता कमी होऊ शकते. सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचे विज्ञान तर आणखी गुंतागुंतीचे आहे. लोह (Iron), झिंक (Zinc), मँगनीज (Manganese), बोरॉन (Boron), कॉपर (Copper) हे घटक अत्यल्प प्रमाणात लागतात, पण त्यांची उपलब्धता वातावरणामुळे प्रचंड बदलते. उदाहरणार्थ झिंक. थंड, ओलसर आणि जास्त फॉस्फरस असलेल्या जमिनीत झिंकची कमतरता वाढते. म्हणूनच भात पिकात अनेक वेळा झिंकची कमतरता दिसते. पाण्याखालील परिस्थिती, कमी ऑक्सिजन आणि मातीतील रासायनिक बदलामुळे झिंक वनस्पतीला उपलब्ध राहत नाही.
🔲 बोरॉन – Boron
बोरॉन हे फुलधारणा आणि परागीकरणासाठी महत्त्वाचे आहे. पण कोरड्या हवामानात बोरॉनचे वहन कमी होते. म्हणूनच उष्ण वाऱ्यांच्या काळात डाळिंब, कापूस, सूर्यफूल किंवा भाजीपाल्यात फुलगळ वाढते.
🔲 लोह – Iron
लोह म्हणजे आयर्न. जास्त चुनखडीयुक्त आणि थंड ओलसर जमिनीत आयर्न वनस्पतीला उपलब्ध राहत नाही. म्हणून द्राक्ष, डाळिंब, संत्रा यामध्ये पाने पिवळी पडतात. अनेक वेळा शेतकरी लोखंडाची कमतरता समजून औषधे फवारतो, पण मूळ कारण मातीतील pH, तापमान आणि ओल असते.
📍 क्लायमेट स्मार्ट न्यूट्रिशन
आज जगभरात ‘क्लायमेट स्मार्ट न्यूट्रिशन’ (Climate Smart Nutrition) ही संकल्पना पुढे येत आहे. म्हणजे खत व्यवस्थापन हे हवामानाशी जोडून करणे. नेदरलँड्समध्ये ग्रीनहाऊसमध्ये तापमान, आर्द्रता, कार्बन डायऑक्साइड Carbon dioxide() आणि पोषण यांचा संगम करून उत्पादन घेतले जाते. इस्रायलमध्ये प्रत्येक सिंचनासोबत हवामानानुसार अन्नद्रव्यांचे प्रमाण बदलले जाते. अमेरिकेत सेन्सरद्वारे मुळांच्या भागातील तापमान आणि EC मोजून खत व्यवस्थापन केले जाते.
📍 भारतीय शेतीक्षेत्राची वाटचाल
भारतामध्येही आता अचूक शेतीकडे वाटचाल सुरू झाली आहे. ठिबक सिंचन (Drip Irrigation), फर्टिगेशन (Fertigation), मल्चिंग (Mulching), शेडनेट (Shade Net), हवामान आधारित फवारणी (Weather-based Spraying) आणि मृदा आरोग्य व्यवस्थापन (Soil Health Management) यामुळे अन्नद्रव्य वापर कार्यक्षमता वाढवण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. पण, अजूनही अनेक ठिकाणी शेतकरी फक्त किती खत टाकले? यावर भर देतो; त्या खताला वातावरणाने साथ दिली का? हा प्रश्न विचारला जात नाही. जसे एखाद्या माणसाला ताप आला असेल, घसा दुखत असेल किंवा मानसिक ताण असेल तर पौष्टिक अन्न असूनही शरीर त्याचा उपयोग व्यवस्थित करू शकत नाही; त्याचप्रमाणे वनस्पतीला उष्णतेचा ताण, थंडीचा ताण, जास्त आर्द्रता किंवा पाण्याचा अभाव असेल तर ती अन्नद्रव्यांचा उपयोग पूर्ण क्षमतेने करू शकत नाही. याच कारणामुळे हवामान बदल हा पुढील काळातील सर्वात मोठा कृषी प्रश्न ठरणार आहे. वाढते तापमान, अनियमित पाऊस, अचानक थंडी, उष्ण वारे आणि ढगाळ वातावरण यामुळे अन्नद्रव्य व्यवस्थापनाचे पारंपरिक गणित बदलत आहे. म्हणूनच भविष्यातील यशस्वी शेतकरी तोच असेल जो फक्त खतांच्या पिशव्या मोजणार नाही, तर वातावरणाचे संकेतही वाचेल. कारण शेवटी पिकाला अन्न दिले जाते म्हणून ते वाढत नाही; ते अन्न घेता आले पाहिजे आणि अन्न घेण्यासाठी योग्य वातावरण हीच खरी शेतीची अदृश्य शक्ती आहे.
📍 कोणते अन्नद्रव्य कोणत्या वातावरणात चांगले उपलब्ध होते?
🔆 नत्र (Nitrogen)
मध्यम उष्णता, पुरेशी ओल आणि सक्रिय सूक्ष्मजीव असतील तर नत्राचे शोषण उत्तम होते. थंड वातावरणात नत्र रूपांतरण मंदावते. जास्त उष्ण आणि कोरड्या हवामानात नत्र हवेत उडून जाण्याची शक्यता वाढते. पाणथळ जमिनीत नत्राचा नाश ‘डिनायट्रीफिकेशन’(Denitrification)मुळे होतो.
🔆 स्फुरद (Phosphorus)
हलकी उष्ण माती आणि चांगली मुळांची वाढ असेल तर उपलब्धता वाढते. थंड मातीत स्फुरदाचे शोषण कमी होते. जास्त चुनखडी व उच्च pH मध्ये स्फुरद बांधला जातो. पाणथळ परिस्थितीत मुळांची वाढ कमी झाल्याने uptake कमी होतो.
🔆 पालाश (Potassium)
उष्ण आणि मध्यम कोरड्या हवामानात पोटॅशियम वनस्पतीला ताण सहन करण्यास मदत करतो. योग्य ओल असल्यास uptake चांगले होते. अत्यंत कोरड्या जमिनीत मुळांची हालचाल कमी झाल्याने uptake घटतो. अतिपावसात हलक्या जमिनीत धुऊन जाण्याचा धोका असतो.
🔆 कॅल्शियम (Calcium)
चांगले वाष्पोत्सर्जन, मध्यम उष्णता आणि संतुलित आद्रतेत कॅल्शियमचे वहन उत्तम होते. ढगाळ वातावरण, सतत जास्त आर्द्रता किंवा पाण्याचा ताण असल्यास फळांपर्यंत कॅल्शियम पोहोचत नाही. अचानक उष्णतेत आणि अनियमित सिंचनात फळफुटी व टोक सड दिसते.
🔆 मॅग्नेशियम (Magnesium)
संतुलित ओल आणि सेंद्रिय पदार्थयुक्त जमिनीत uptake चांगले होते. अतिपावसात हलक्या जमिनीतून धुऊन जाते. जास्त पोटॅशियम वापरल्यास मॅग्नेशियम uptake कमी होतो.
🔆 गंधक (Sulfur)
उबदार आणि हवेशीर जमिनीत सूक्ष्मजीव गंधक उपलब्ध करून देतात. थंड व पाणथळ जमिनीत रूपांतरण मंदावते. सतत ढगाळ हवामानात प्रथिन निर्मिती कमी पडू शकते.
🔆 झिंक (Zinc)
मध्यम तापमान आणि चांगल्या निचऱ्याच्या जमिनीत uptake चांगले होते. थंड, पाणथळ आणि उच्च pH असलेल्या जमिनीत झिंकची कमतरता वाढते. जास्त फॉस्फरस वापरल्यास झिंक अडकते.
🔆 बोरॉन (Boron)
संतुलित ओल आणि सक्रिय वाष्पोत्सर्जनात बोरॉनचे वहन चांगले होते. कोरडे व उष्ण वारे असतील तर फुलगळ वाढते. अतिपावसात बोरॉन धुऊन जाते.
🔆 लोह (Iron)
किंचित आम्लधर्मी आणि हवेशीर जमिनीत uptake उत्तम होते. जास्त चुनखडीयुक्त व थंड ओलसर जमिनीत आयर्न उपलब्ध राहत नाही. सतत पाणथळ स्थितीत मुळांची कार्यक्षमता घटते.
🔆 मँगनीज व कॉपर (Manganese and copper)
मध्यम ओल आणि संतुलित pH मध्ये उपलब्धता चांगली राहते. अतिआम्लधर्मी किंवा अतिआल्कधर्मी परिस्थितीत Imbalance निर्माण होतो. पाणथळ स्थितीत Toxicity वाढू शकते.
आजची शेती फक्त खत टाकण्याची राहिलेली नाही; ती वातावरण समजून घेण्याची कला बनली आहे. शेतकरी जर तापमान, आर्द्रता, पाणी, मातीची हवा आणि अन्नद्रव्य यांचा संबंध समजून घेतला, तर कमी खर्चातही अधिक उत्पादन आणि चांगली गुणवत्ता मिळवू शकतो. कारण शेवटी पिकाला खतांपेक्षा जास्त गरज असते, योग्य वातावरणाची!
कृषिसाधना....
