Agricultural Produce Prices War : बळीराजाच्या आयुष्यातलं ‘भावाचं’ रणकंदन थांबणार कधी?
1 min read
Agricultural Produce Prices War : काही दिवसांपूर्वी ‘युद्ध’ (War) हा शब्द केवळ वृत्तपत्रांच्या हेडलाईन्सपुरता किंवा टीव्हीच्या पडद्यावरच्या लाल रंगाच्या पट्ट्यांपुरता मर्यादित नव्हता. रशिया-युक्रेन असो वा आखाती देशांमधला तणाव, या युद्धाच्या तोफांचे गोळे प्रत्यक्ष सीमेवर पडत होते, पण त्याचे हादरे मात्र हजारो मैल दूर असलेल्या महाराष्ट्राच्या आणि देशाच्या मातीतील शेतकऱ्याच्या बांधावर बसत होते. कांदा असो, केळी असो, टोमॅटो असो की, उन्हाच्या झळात पिकलेलं कलिंगड-खरबूज. प्रत्येक शेतीमालाच्या (Agricultural Produce) दरावर (Prices) एकच काळी सावली पडली होती, ती म्हणजे ‘युद्धाची’. आज चित्र बदललंय. सीमेवरच्या तोफा थंडावल्या असतील, तणाव निवळला असेल, पण ज्या शेतकऱ्याला युद्धाचं कारण देऊन लुबाडलं गेलं, त्याच्या आयुष्यातलं युद्धाचं वादळ मात्र अजूनही शमलेलं नाही. उलट, ते अधिक गडद होत चाललंय.
📍 युद्धाचा मुखवटा आणि वास्तवाचा चेहरा
बाजारात जेव्हा मालाला भाव नसतो, तेव्हा व्यापाऱ्यांपासून व्यवस्थेपर्यंत सगळ्यांच्या तोंडी एकच पालुपद असतं. ‘काय करणार दादा, बाहेर युद्ध सुरू आहे!’ निर्यात थांबली, जहाजांची ये-जा बंद झाली, कंटेनर मिळत नाहीत, डिझेल महागलंय… कारणांची एक लांबलचक यादी शेतकऱ्याच्या समोर वाचून दाखवली जाते. भोळा शेतकरी या ‘जागतिक संकटा’कडे पाहून मान खाली घालतो. त्याला वाटतं, देशाला मदत करणं आपलं कर्तव्य आहे, परिस्थितीच वाईट आहे तर आपण काय करणार? पण खरंच युद्ध हे कारण होतं का? की ते केवळ भाव पाडण्यासाठी शोधलेलं एक सोयीस्कर निमित्त होतं? आज जेव्हा परिस्थिती निवळली आहे, तेव्हा मालाचे भाव का सुधारले नाहीत? याचं उत्तर शोधताना एक भयानक वास्तव समोर येतं. बाजार केवळ मागणी आणि पुरवठ्यावर चालत नाही, तो बऱ्याचदा माहितीच्या खेळावर आणि अफवांच्या व्यापारावर चालतो. जेव्हा शेतकऱ्याचा माल बाजारात येतो, तेव्हाच नेमकं ‘युद्ध’ किंवा ‘आर्थिक मंदी’चे ढग कसे काय दाटून येतात?
📍 घामाचा लिलाव आणि आश्वासनांची खैरत
शेतकरी हा जगाचा पोशिंदा आहे, असं आपण भाषणांमध्ये म्हणतो. पण त्याच पोशिंद्याच्या घामाचा जेव्हा बाजारात लिलाव होतो, तेव्हा मात्र कोणीही ‘जग’ समोर येत नाही. कांद्याची काढणी झाली की निर्यातबंदी येते, केळी कापणीला आली की ‘युद्धामुळे मागणी घटली’ असं सांगितलं जातं. टोमॅटोचे ढीग जेव्हा रस्त्यावर ओतले जातात, तेव्हा व्यवस्था डोळे मिटून घेते. ‘युद्ध थांबू द्या, मग बघा सोन्याचे भाव मिळतील,’ असं गोड आश्वासन देऊन शेतकऱ्याला शांत ठेवलं गेलं. तो शांत राहिला, कारण त्याच्या रक्तामध्ये सोशिकपणा आहे. त्याने पावसाची वाट पाहिली, त्याने उन्हाचे चटके सोसले, त्याने सावकाराचं कर्ज अंगावर घेतलं, फक्त या आशेने की एक दिवस त्याच्या कष्टाचं चीज होईल. पण आज युद्ध थांबूनही त्याच्या पदरात फक्त निराशाच पडली आहे. मग प्रश्न उभा राहतो, शेतकऱ्याची लूट ही काळाची गरज होती की काही मूठभर लोकांची रणनीती?
📍 अफवांचं वादळ
आजच्या काळात माहिती हे सर्वात मोठं शस्त्र आहे. पण दुर्दैवाने हे शस्त्र शेतकऱ्याच्या विरोधात वापरलं जातंय. ‘बाहेरच्या देशात खूप माल पडून आहे,’ ‘आता मागणी शून्य झाली आहे,’ अशा अफवा बाजारात पसरवल्या जातात. शेतकरी घाबरतो. आपला माल खराब होईल या भीतीने तो मिळेल त्या भावात विकून मोकळा होतो. आणि मग तोच माल शीतगृहांमध्ये (Cold Storages) जाऊन बसतो आणि काही दिवसांनी त्याचे भाव गगनाला भिडतात. हा जो मधला नफा आहे, तो शेतकऱ्याच्या खिशात जात नाही. तो जातो त्या मध्यस्थांच्या खिशात ज्यांनी ‘युद्धाच्या’ नावाखाली भीतीचं वातावरण तयार केलं होतं. हे वास्तव जितकं कडू आहे, तितकंच स्पष्ट आहे. जोपर्यंत शेतकरी स्वतः प्रश्न विचारत नाही की, ‘भाव कोण ठरवतंय? कशाच्या आधारावर ठरवतंय?’ तोपर्यंत ही लूट थांबणार नाही.
📍 स्वप्नांचा कॅनव्हास
एका शेतकऱ्यासाठी त्याचं शेत हे केवळ जमिनीचा तुकडा नसतो, तर तो त्याच्या स्वप्नांचा कॅनव्हास असतो. कलिंगडाचा लाल रंग असो किंवा खरबुजाचा गोडवा, त्यामागे त्या कुटुंबाच्या अनेक रात्रींच्या जागरणाचं फळ असतं. जेव्हा हा माल मातीमोलाने विकला जातो, तेव्हा फक्त पीक मरत नाही, तर एका कुटुंबाची उमेद मरते. युद्धाच्या काळात आपण सीमेवरच्या जवानाचं कौतुक करतो, पण शेतातल्या या ‘जवानाची’ काय अवस्था आहे? सीमेवरचं युद्ध तर तह किंवा कराराने संपतं, पण शेतकऱ्याच्या आयुष्यातलं हे ‘भावाचं युद्ध’ पिढ्यानपिढ्या का सुरू आहे? कधी निसर्ग युद्ध पुकारतो, तर कधी बाजारपेठ. या चक्रातून त्याची सुटका कधी होणार?
📍 सत्य समजून घेण्याची वेळ
आज गरज आहे ती फक्त भाव वाढण्याची नाही, तर सत्य समजून घेण्याची. शेतकऱ्याने आता जागृत व्हायला हवं. भाव का पडतोय? याच स्पष्टीकरण व्यवस्थेने द्यायला हवं. निर्यात धोरण कोणासाठी? ग्राहकांसाठी की उत्पादकांसाठी? मध्यस्थांची साखळी कशी तोडता येईल? जोपर्यंत आपण हे प्रश्न विचारत नाही, तोपर्यंत दरवर्षी नवीन नवीन कारणं दिली जातील. कधी ‘अतिवृष्टी’, कधी ‘दुष्काळ’, कधी ‘मंदी’ तर कधी ‘युद्ध’. कारणं बदलतील, पण शेतकऱ्याच्या डोळ्यांतील पाणी मात्र तसंच राहील. हा प्रश्न केवळ शेतकऱ्याचा नाही. जर आज तो नैराश्यातून शेती सोडायला लागला, तर उद्या आपल्या ताटातील अन्नाची किंमत काय असेल, याचा विचार समाजाने करायला हवा. आज शेतकरी फक्त पिकं घेत नाहीये, तो ‘आशा’ पेरतोय. पण जर या आशेलाच वारंवार धक्का बसत राहिला, तर एक दिवस पेरायला काही उरणारच नाही. सीमेवरचं युद्ध संपलंय, आता शेतकऱ्याच्या आयुष्यातली ही अनिश्चिततेची लढाई संपायला हवी. त्याला दया नको, तर त्याच्या हक्काचा मोबदला हवाय. कारण ज्या दिवशी शेतकऱ्याची आशा संपेल, त्या दिवशी या समृद्धीच्या गप्पांना काहीच अर्थ उरणार नाही. चला, या ‘भावाच्या युद्धा’त आपण शेतकऱ्याच्या पाठीशी उभे राहूया आणि त्याला हक्काचा न्याय मिळवून देण्यासाठी प्रश्न विचारूया. कारण बळीराजा सुखी, तरच जग सुखी!
कृषिसाधना....
