Ficus racemosa : पक्ष्यांचे निवासस्थान असलेले उंबर वृक्ष
1 min read
Ficus racemosa : उंबर अर्थात औदुंबर (Ficus racemosa) हा सर्वांच्या परिचयाचा वृक्ष आहे, कारण भारतीय परंपरेत गुरू दत्तात्रय यांचा निवास असलेला हा वृक्ष आहे. दत्त संप्रदायामध्ये या झाडाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. प्रत्येक दत्त मंदिरासमोर तसेच इतर सर्व मंदिरासमोर हा वृक्ष पाहायला मिळतो. जेथे जेथे हा वृक्ष येतो त्याच्या खाली गुरू दत्तात्रय यांच्या पादुका किंवा मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली जाते. याला येणाऱ्या फळांची भाजी केली जाते, आमच्या लहानपणी आमची आई या फळांची अतिशय स्वादिष्ट व रुचकर भाजी करत असे. हे झाड विविध पक्ष्यांचे निवासस्थान असते, याची फळे पक्षी खातात व पक्षांच्या विष्ठेतून याच्या बियांचा प्रचार प्रसार होतो. यामुळे अनेक ठिकाणी ही झाडे उगवतात व वाढतात.
हिरव्यागार पानांचा तो,
वटवृक्षाचा सखा भाव,
औदुंबर नावाने जाणता,
दत्तगुरूंचा तो प्रिय ठाव.
📍 इतिहास
वैदिक काळापासून उंबराचा उल्लेख भारतीय साहित्यामध्ये आढळतो. ऋग्वेद, अथर्ववेद तसेच उपनिषदांमध्ये उदुंबराचा उल्लेख पवित्र व कल्याणकारी वृक्ष म्हणून केला आहे. यज्ञ, हवन आणि धार्मिक विधींमध्ये उंबराच्या लाकडाचा उपयोग केला जात असे. विशेषतः यज्ञस्तंभ, समिधा व धार्मिक उपकरणे तयार करण्यासाठी उंबराच्या लाकडाला महत्त्व होते. वैदिक ऋषी उंबराला समृद्धी व स्थैर्याचे प्रतीक मानत.
📍 रामायण–महाभारत काळातील संदर्भ
रामायण व महाभारत या महाकाव्यांमध्येही उंबराचा उल्लेख आढळतो. वनवासाच्या काळात ऋषी-मुनी उंबराच्या झाडाखाली आश्रम उभारून तपश्चर्या करत असत. उंबराचे फळ, पाने व सावली हे वनवासी जीवनाचा आधार होते. त्यामुळे उंबर हे वनसंस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते. बौद्ध व जैन परंपरेतील उंबर बौद्ध परंपरेत उंबर झाडाला विशेष महत्त्व आहे. अनेक बौद्ध ग्रंथांमध्ये उदुंबर हे दुर्लभ व पवित्र वृक्ष म्हणून वर्णिले आहे. ‘उदुंबर पुष्प’ ही संकल्पना अत्यंत दुर्मिळ घटनेचे प्रतीक मानली जाते. जैन धर्मातही उंबराचा उल्लेख संयम, अहिंसा व तपश्चर्येशी जोडलेला आहे.
📍 आयुर्वेद व प्राचीन वैद्यकशास्त्र
चरकसंहिता, सुश्रुतसंहिता यांसारख्या आयुर्वेदिक ग्रंथांमध्ये उंबराचे सविस्तर वर्णन आहे. उंबराची साल, फळे, मुळे व चिक यांचा औषधांमध्ये वापर केला जात असे. रक्तस्तंभन, जखमांवर उपचार, पचनसंस्था सुधारणा यासाठी उंबराचा उपयोग प्राचीन काळापासून होत आला आहे. यावरून उंबराचे ऐतिहासिक वैद्यकीय महत्त्व स्पष्ट होते.
📍 मध्ययुगीन ग्रामीण जीवनातील उंबर
मध्ययुगात उंबर हे गावाच्या सामाजिक जीवनाचे केंद्र होते. गावाच्या वेशीवर किंवा चौकात उंबराचे झाड असायचे. पंचायतीचे निर्णय, चर्चा, न्यायनिवाडे उंबराच्या सावलीत होत. त्यामुळे उंबर हे लोकशाही व सामाजिक एकतेचे प्रतीक ठरले. लोकसंस्कृती व संत परंपरा महाराष्ट्रातील संत साहित्य, अभंग, ओव्या व लोककथांमध्ये उंबराचा उल्लेख सापडतो. उंबर हे संयम, सात्त्विकता व निसर्गाशी एकरूपतेचे प्रतीक म्हणून मांडले गेले आहे. ग्रामीण भागात उंबराशी अनेक व्रत-वैकल्य, कथा व श्रद्धा जोडलेल्या आहेत. आधुनिक काळातील उंबर आजच्या आधुनिक युगात उंबराचे ऐतिहासिक महत्त्व नव्याने अधोरेखित होत आहे. पर्यावरणीय संकटांच्या पार्श्वभूमीवर उंबरासारखी देशी, बहुपयोगी झाडे पुन्हा केंद्रस्थानी येत आहेत. इतिहासाने सिद्ध केले आहे की, उंबर हे केवळ भूतकाळातील झाड नाही, तर वर्तमान आणि भविष्याचा आधार आहे.
📍 झाडाची रचना
उंबर झाडाचा खोड मजबूत, जाड आणि सरळ वाढणारा असतो. झाडाची साल करडी ते तपकिरी रंगाची असून काहीशी खरबरीत असते. वय वाढत गेल्यावर सालीवर लहान भेगा पडतात. ही साल औषधी गुणांनी परिपूर्ण असून, आयुर्वेदात तिचा मोठ्या प्रमाणात उपयोग केला जातो. बुंध्यातून पांढऱ्या रंगाचा चिक (दूध) बाहेर येतो, जो जखमा व त्वचा रोगांवर उपयुक्त मानला जातो.
उंबर झाडाच्या फांद्या मोठ्या प्रमाणात पसरलेल्या असतात. त्यामुळे हे झाड दाट व विस्तीर्ण छत्री तयार करते. या पसरट फांद्यांमुळे उंबर झाडाखाली मोठी सावली निर्माण होते. ही सावली मानव, जनावरं, पक्षी यांना आधार देते. उंबर झाडाच्या फांद्या मजबूत असल्यामुळे त्या अनेक वर्षे टिकून राहतात. उंबरची पाने मोठी, रुंद व गडद हिरव्या रंगाची असतात. पाने अंडाकृती आकाराची असून, त्यांची कडा गुळगुळीत असते. पानांचा पृष्ठभाग चमकदार व जाडसर असतो. उंबरची पाने प्रकाशसंश्लेषणासाठी अतिशय उपयुक्त असून, मोठ्या प्रमाणात ऑक्सिजन निर्मितीत योगदान देतात. उंबर झाडाची सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण रचना म्हणजे त्याची फुले व फळे. उंबराची फुले बाहेरून दिसत नाहीत. ती फळांच्या आत असतात. ही फळे खोडावर व फांद्यांवर घोसाने येतात, यालाच ‘कौलीफ्लोरी’ म्हणतात. सुरुवातीला फळे हिरवट असतात व पिकल्यावर पिवळसर ते लालसर रंगाची होतात. ही फळे अनेक पक्षी व प्राण्यांसाठी अन्नस्रोत असतात. उंबर झाडाची मुळे खोलवर जाणारी व मजबूत असतात. काही वेळा जमिनीवरून वर येणाऱ्या आधारमुळे (prop roots)ही दिसून येतात. या मुळांमुळे झाडाला स्थैर्य मिळते व जमिनीची धूप रोखली जाते. पाण्याचा साठा धरून ठेवण्यास ही मुळे मदत करतात.
📍 पर्यावरणीय उपयोग
उंबर झाडाचा सर्वात मोठा पर्यावरणीय उपयोग म्हणजे हवामान शुद्धीकरण. उंबरची मोठी, रुंद पाने मोठ्या प्रमाणात कार्बन डायऑक्साइड शोषून घेतात व ऑक्सिजन उत्सर्जित करतात. त्यामुळे हवेतील प्रदूषण कमी होण्यास मदत होते. वाढते शहरीकरण व वाहनांची संख्या लक्षात घेता, उंबरासारखी झाडे शुद्ध हवेचा महत्त्वाचा स्रोत ठरतात. उंबर झाड जैवविविधतेचे संवर्धन करणारे एक महत्त्वाचे घटक आहे. उंबराची फळे, पाने व फांद्या अनेक पक्षी, कीटक, मधमाश्या, फुलपाखरे आणि वटवाघुळांसाठी अन्न व निवाऱ्याचा स्रोत आहेत. विशेषतः वर्षभर काही ना काही प्रमाणात फळे येत असल्यामुळे अनेक जीवसृष्टी उंबरावर अवलंबून असते. त्यामुळे उंबर झाडाला की-स्टोन स्पिशीज मानले जाते. माती व जलसंवर्धनाच्या दृष्टीनेही उंबर झाडाचे महत्त्व मोठे आहे. उंबराची मुळे खोलवर व मजबूत असल्यामुळे मातीची धूप रोखली जाते. नदीकाठ, ओढे, तलाव परिसरात उंबर लागवड केल्यास माती वाहून जाणे कमी होते. यासोबतच उंबर झाड पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवण्यास मदत करते, त्यामुळे भूजल पातळी वाढण्यास हातभार लागतो. उंबर झाड मोठी व दाट सावली निर्माण करते. ही सावली परिसरातील तापमान कमी ठेवण्यास मदत करते. त्यामुळे उष्णतेचा ताण कमी होतो व उष्ण बेट प्रभाव (Urban Heat Island Effect) कमी करण्यास उंबर उपयोगी ठरते. ग्रामीण तसेच शहरी भागात उंबर झाडे नैसर्गिक वातानुकूलकाचे काम करतात. उंबर झाड ध्वनी प्रदूषण कमी करण्यासही सहाय्यक ठरते. त्याच्या दाट पानांमुळे व फांद्यांमुळे आवाज शोषला जातो. रस्त्यांच्या कडेला, शाळा, रुग्णालय परिसरात उंबर झाडे असतील तर ध्वनी प्रदूषणात लक्षणीय घट होते. कार्बन शोषणाच्या दृष्टीने उंबर झाड महत्त्वाचे आहे. दीर्घायुषी व मोठ्या आकाराचे असल्यामुळे उंबर मोठ्या प्रमाणात कार्बन साठवून ठेवते. त्यामुळे हवामान बदलाचा वेग कमी करण्यास मदत होते.
📍 धार्मिक महत्त्व
औदुंबर हा वृक्ष गुरू दत्तात्रय यांचा प्रिय वृक्ष मानला जातो. अनेक दत्तात्रय मंदिरांच्या परिसरात हा वृक्ष लावलेला असतो. या झाडाच्या छायेत गुरू दत्तात्रय यांचे दर्शन होते, अशी श्रद्धा लोकांमध्ये आहे. दत्तभक्तांसाठी हा वृक्ष कृपा, संरक्षण व आध्यात्मिक उन्नतीचे प्रतीक मानला जातो. हे झाड ब्रह्मा, विष्णू, महादेव यांचे प्रतीक मानले जाते, यामुळे याची पूजा म्हणजे संपूर्ण सृष्टीतत्त्वाची आराधना मानली जाते. औदुंबर वृक्ष तोडणे हे अशुभ व पाप मानले जाते. अमावस्या, पौर्णिमा, गुरुवार किंवा दत्तजयंतीला औदुंबराची पूजा केली जाते. झाडाभोवती प्रदक्षिणा, दिवा, धूप, नैवेद्य अर्पण करण्याची प्रथा आहे. नवस पूर्ण झाल्यावर औदुंबराला पाणी घालणे किंवा रोप लावणे पुण्यकर्म मानले जाते. औदुंबराची छाया म्हणजे आश्रय व कृपा, त्याची शांतता म्हणजे ध्यान व अंतर्मुखता, त्याची खोल मुळे म्हणजे श्रद्धेची दृढता. अशा प्रकारे अध्यात्मात या झाडाला खूप महत्त्व आहे.
📍 साहित्यातील महत्त्व
संतसाहित्यात औदुंबर हा गुरुकृपा, करुणा आणि आश्रय यांचे प्रतीक मानला जातो. गुरुचरित्र, दत्तभक्ती साहित्य, भारुडे व अभंग यांत औदुंबराची छाया ही ‘आश्रय देणारी कृपा’ आहे, असे सांगितले जाते. हा वृक्ष साक्षीभाव, स्थैर्य व अंतर्मुखता देणारा आहे. ओव्या, भारुडे, लोककथा व जात्यावरच्या गीतांत औदुंबर गावाचा आधारवृक्ष म्हणून येतो. गावसभा, पंचायती, भजन-कीर्तन यांचे केंद्र म्हणून वृक्षाचे वर्णन – म्हणजे सामुदायिक स्मृतीचे प्रतीक आहे. आधुनिक मराठी कवितेत औदुंबर जलसंधारण, जैवविविधता आणि सातत्य यांचे रूपक ठरतो. ‘झाड तोड – नाते तोड’ हा आशय मांडताना औदुंबर वारंवार प्रतिमा म्हणून येतो. दुष्काळ, स्थलांतर, गावगाडा, परंपरा या विषयांत औदुंबर स्मृती व सातत्याचा साक्षीदार म्हणून येतो. पिढ्यान्पिढ्या उभा असलेला वृक्ष काळाचा दस्तऐवज असाही उल्लेख आहे. औदुंबर म्हणजे मौन, संयम, त्याग आणि सेवा यांचे काव्यात्म रूप आहे.
वादळ येवो, पाऊस कोसळो,
तो ताठ उभा—विश्वास न ढळो,
जणू कुजबुजतो भक्तांच्या कानी,
‘श्रद्धा रुजवा, मन ठेवा पाणी.’
📍 अर्थशास्त्र
औदुंबराच्या फळांना ग्रामीण व आदिवासी भागात चांगली मागणी आहे. ताजी फळे, वाळवलेली फळे तसेच आयुर्वेदिक औषधांमध्ये त्यांचा वापर केला जातो. त्यामुळे शेतकरी व वनवासींना पूरक उत्पन्नाचे साधन उपलब्ध होते. औदुंबराची साल, मुळी व चिक (दूध) आयुर्वेदिक औषधनिर्मितीत वापरली जात असल्याने औषधी वनस्पती बाजारात याला आर्थिक मूल्य आहे. या झाडाची लाकूड जरी जड नसले तरी कृषी अवजारे, घरगुती उपयोगाच्या वस्तू व हलक्या कामांसाठी वापरली जाते. औदुंबरामुळे मधमाश्या आकर्षित होतात, त्यामुळे मध उत्पादनास चालना मिळते व मध व्यवसाय वाढीस लागतो. औदुंबराचे झाड नदीकाठ, ओढे व पाणलोट क्षेत्रात लावल्यास मृदधूप रोखण्यास मदत होते. त्यामुळे शेती उत्पादन टिकून राहते, सिंचन व्यवस्था सुधारते व अप्रत्यक्षरीत्या शेतकऱ्यांचे उत्पादन वाढते. सावली, चारा व पर्यावरणीय संतुलन यामुळे पशुपालनालाही हातभार लागतो. थोडक्यात सांगायचे तर, औदुंबर हे झाड औषधी, कृषी, पशुपालन व पर्यावरणपूरक अर्थव्यवस्थेचा आधार असून, कमी खर्चात दीर्घकालीन आर्थिक लाभ देणारे एक नैसर्गिक संपत्तीचे उदाहरण आहे.
📍 आयुर्वेदिक महत्त्व
औदुंबर (Ficus racemosa) हे आयुर्वेदात अत्यंत महत्त्वाचे औषधी झाड मानले जाते. चरक, सुश्रुत व भावप्रकाश या ग्रंथांमध्ये औदुंबराचा उल्लेख कषाय रसयुक्त, शीतवीर्य व स्तंभक गुणधर्म असलेल्या औषध म्हणून आढळतो. झाडाचा साल, फळ, मुळ, पाने व चिक (दूध) सर्वच भाग औषधी आहेत. औदुंबराची साल अतिसार, आमांश, रक्तस्राव, मूळव्याध व स्त्रीरोगांमध्ये उपयोगी ठरते. रक्तस्तंभक गुणधर्मामुळे जखमा लवकर भरून येण्यास मदत होते. फळे पचनसंस्थेस बळ देतात, भूक वाढवतात व शरीरातील उष्णता कमी करतात. अशक्तपणा व रक्तक्षयात फळांचा उपयोग केला जातो. मुळ मधुमेह, मूत्रविकार व सूज यावर उपयुक्त मानली जातात. औदुंबराचा चिक (दूध) त्वचारोग, व्रण, फोड-घाव व दातदुखीमध्ये बाह्योपचारासाठी वापरला जातो. पाने सूज, जखमा व त्वचारोगांवर लेप स्वरूपात वापरली जातात. आयुर्वेदानुसार औदुंबर पित्त व कफ दोष शांत करतो, शरीरातील दाह कमी करतो व रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवतो. त्यामुळे औदुंबर हे झाड ‘नैसर्गिक औषधालय’ मानले जाते.
उंबर हे झाड मानवी जीवनाचे आधारस्तंभ आहे, आपल्या जीवनात अन्न, निवारा, औषधे, आर्थिक संपन्नता, शेती सुधारणेसाठी ही झाडे गरजेची आहेत. याचे हेच महत्त्व ओळखून नागर फाउंडेशनने ही झाडे संवर्धन करण्याचा वसा घेतला आहे. ही झाडे निसर्गामध्ये सर्वत्र आपोआप उगवत असतात, कारण पक्षी आपल्या विष्ठेतून याच्या बियांचा प्रसार सर्वत्र करतात. अशा उगवलेल्या झाडांना संरक्षण देण्याचे काम आम्ही केले, यामुळे विविध ठिकाणी शेकडो झाडे आज वाढत आहेत. गावातील देवस्थाने, गायरान जमिनी, रस्त्याच्या कडेने, शाळा, विद्यालय अशा ठिकाणी आपण शेकडो झाडे लाऊन त्याचे संगोपन केले आहे. माझ्या स्वतःच्या शेतामध्ये देखील दोन झाडे लावून त्याचे चांगले संगोपन मी केले आहे. ही दोन झाडे आज चांगली मोठी झाली आहेत व वेगाने वाढत आहेत. आधुनिक काळात या झाडांची संख्या फारच कमी झालेली आहे, याचा विपरीत परिणाम सर्व सजीवांवर होत आहे तसेच तो मानव जीवनावर देखील होत आहे. यामुळे प्रत्येकाने आपल्या आयुष्यात किमान एक उंबर लावून त्याचे संगोपन केले पाहिजे, काही कारणास्तव ते शक्य नसेल तर विविध स्वयसेवी संस्थाना ते दान स्वरूपात देऊन त्याची जोपासना केली पाहिजे. नागर फाउंडेशन सर्वांना आवाहन करत आहे की या झाडाच्या संगोपनासाठी सर्वांनी पुढाकार घ्यावा व स्वतःला जे शक्य असेल ते यासाठी करावे.
कृषिसाधना....
