Bhogi Sankranti : रब्बी पिकांसह ऋतूचक्राचा सुवर्णमयी उत्सव – भोगी संक्रात
1 min read
Bhogi Sankranti : भारतीय संस्कृती ही नुसती सण-उत्सवांची नाही, तर ती निसर्गाशी, शेतीशी आणि ऋतूचक्राशी अतूट नातं सांगणारी जीवनपद्धती आहे. त्या संस्कृतीत भोगी (Bhogi) आणि संक्रांती (Sankranti) हे सण केवळ धार्मिक किंवा परंपरा नाही तर, ते शेतकऱ्यांच्या कष्टांना, पिकांच्या भरभराटीला आणि निसर्गाच्या बदलत्या लयीला साक्ष देणारे अत्यंत महत्त्वाचे दिवस आहेत. खरं तर रब्बी पिकांच्या दृष्टीने हा काळ म्हणजे संपूर्ण वर्षातील सर्वात सुवर्णमयी क्षण मानला जातो.
हिवाळ्याच्या कडाक्यातून बाहेर येत असताना, शिवारात नजर टाकली तर नुसती हिरवळ नाही, तर समाधान, आशा आणि परिश्रमांचे फळ डोलताना दिसते. गव्हाला ओंबी भरलेल्या असतात. त्या ओंब्यांमध्ये शेतकऱ्याच्या रात्रंदिवसाच्या मेहनतीची कहाणी दडलेली असते. हरभऱ्याचे घाटे तयार होऊन पिवळसर फुलांनी शेतं सजलेली असतात. ज्वारी हुरड्यावर आलेली असते आणि गावागावात हुरड्याचा स्वाद घेण्याचा आनंद पसरलेला असतो. हा काळ म्हणजे शेतकऱ्याच्या चेहऱ्यावर पहिल्यांदा समाधानाची रेषा उमटण्याचा काळ.
भोगी हा दिवस म्हणजे जुन्या गोष्टींना निरोप देण्याचा आणि नव्या ऋतूचं स्वागत करण्याचा प्रतीकात्मक सण. भोगीच्या दिवशी घराघरांतून शेतकरीही या दिवशी मागील हंगामातील अडचणी विसरून पुढील पिकांसाठी नव्या उमेदीनं उभा राहतो. भोगी म्हणजे निसर्गाच्या बदलाशी स्वतःला जुळवून घेण्याचा भारतीय विचारधारा आहे. संक्रांती हा सण सूर्याच्या प्रवासाशी जोडलेला आहे. सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो आणि उत्तरायण सुरू होतं. ‘सूर्य तीळ-तिळाने मोठा होतो’ ही म्हण केवळ काव्यात्मक नाही तर, ती खगोलशास्त्रीय सत्य आहे. दिवस मोठे होऊ लागतात, रात्री लहान होत जातात. थंडी हळूहळू ओसरू लागते. ही ऋतू बदल्याची चाल शेतकऱ्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची असते, कारण पुढील पिकांची वाढ, कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव, पाण्याचं नियोजन हे सगळं याच बदलावर अवलंबून असतं.
संक्रांतीच्या आदल्या दिवशी घरोघरी केली जाणारी भाजीभोगी किंवा मिश्र भाजी ही भारतीय कृषिसंस्कृतीचं उत्कृष्ट उदाहरण आहे. शहरात किंवा गावात पिकलेल्या सर्व भाज्या एकत्र करून बनवलेली ही भाजी म्हणजे निसर्गाच्या समृद्धीचं प्रतीक आहे. वांगी, भेंडी, गाजर, वाटाणा, मुळा, हरभरा, शेंगा, कोथिंबीर, मेथी जे काही त्या काळात शिवारात उपलब्ध आहे, ते सगळं एकत्र येतं. यामागे एक खोल संदेश आहे – विविधता असूनही एकात्मता. वेगवेगळ्या पिकांचा, रंगांचा, चवींचा संगम म्हणजेच भारतीय जीवनपद्धती.
ही मिश्र भाजी देवाला नैवेद्य म्हणून अर्पण केली जाते. कारण भारतीय परंपरेत अन्न हे केवळ पोट भरण्याचं साधन नाही तर, ते पवित्र मानलं जातं. शेतकऱ्याच्या कष्टातून आलेलं धान्य, भाज्या, कडधान्यं यांना आधी देवाला अर्पण करून मगच त्याचा उपभोग घेण्याची ही परंपरा आहे. यातून कृतज्ञतेची भावना व्यक्त होते – निसर्गाबद्दल, सूर्याबद्दल, पाण्याबद्दल आणि मातीबद्दल. संक्रांतीला तिळाचं विशेष महत्त्व आहे. तीळ हा लहानसा दाणा असला तरी त्यात ऊर्जा, उष्णता आणि पोषणद्रव्यांचा खजिना दडलेला आहे. थंडीच्या काळात शरीराला उष्णता देणारा, ताकद वाढवणारा आणि रोगप्रतिकारशक्ती सुधारणारा तीळ हा निसर्गाने दिलेला अमूल्य आहार आहे. त्यामुळेच संक्रांतीला तिळगुळ, तिळाचे लाडू, चिकी, वड्या यांना विशेष स्थान आहे.
‘तिळगुळ घ्या, गोड गोड बोला’ हा केवळ औपचारिक वाक्यप्रचार नाही, तर तो भारतीय समाजाचा नैतिक संदेश आहे. मतभेद विसरून, कटुता बाजूला ठेवून, नातेसंबंध गोड करण्याचा हा सण आहे. संपूर्ण शहर, गाव, समाज एकमेकांना तिळगुळ देत गोड बोलण्याचा आग्रह धरतो. शेतकरी, व्यापारी, मजूर, नोकरदार – सगळे भेद विसरून या दिवशी एकमेकांशी जोडले जातात. संक्रांती हा सण भारतात वेगवेगळ्या नावांनी साजरा होतो. महाराष्ट्रात मकर संक्रांत, गुजरातमध्ये उत्तरायण, पंजाबमध्ये लोहडी, तामिळनाडूमध्ये पोंगल, आसाममध्ये बिहू. नावं वेगळी असली तरी आत्मा एकच आहे – पीक काढणीचा आनंद, सूर्याचं स्वागत आणि निसर्गाबद्दल कृतज्ञता. हेच भारतीय संस्कृतीचं वैशिष्ट्य आहे – विविधतेत एकता.
शिवारात डोलणारी पिकं, आकाशात उडणाऱ्या पतंगांची रंगीत गर्दी, घराघरांतून येणाऱ्या तिळगुळाच्या सुवासाने भारलेलं वातावरण – हा आनंद शब्दांत मांडणं अवघड आहे. हा आनंद केवळ सणाचा नाही, तर तो मेहनतीचं फळ मिळाल्याचा असतो. शेतकऱ्यासाठी ही संक्रांत म्हणजे खात्रीची आशा असते की पुढील काही आठवड्यांत त्याच्या श्रमांचं सोनं होणार आहे. आजच्या आधुनिक काळातही भोगी आणि संक्रांतीचं महत्त्व कमी झालेलं नाही, उलट ते अधिक समजून घेण्याची गरज आहे. हवामान बदल, अनिश्चित पर्जन्य, वाढते उत्पादन खर्च, बाजारातील चढउतार या सगळ्या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्याचा निसर्गाशी असलेला हा सणाचा संवाद अधिक महत्त्वाचा ठरतो. हे सण आपल्याला शिकवतात की निसर्गाशी संघर्ष न करता, त्याच्या लयीशी जुळवून घेत जगणं हीच खरी शहाणपणाची वाट आहे.
भोगी आणि संक्रांती म्हणजे केवळ तारखा नाहीत, तर त्या ऋतू बदल्याच्या खुणा आहेत. त्या आपल्याला सांगतात की प्रत्येक अंधारानंतर प्रकाश येतो, प्रत्येक थंडीनंतर उबदार दिवस येतात आणि प्रत्येक कष्टानंतर समाधानाचा क्षण नक्की येतो. म्हणूनच हा सण केवळ धार्मिक नसून, तो शेतकरी संस्कृतीचा, कृषी विज्ञानाचा आणि भारतीय जीवनदर्शनाचा उत्सव आहे. अशा या भोगी-संक्रांतीच्या पावन पर्वावर, शिवारात डोलणाऱ्या पिकांना, मातीला, पाण्याला, सूर्याला आणि शेतकऱ्याच्या कष्टांना मनापासून वंदन करत, गोड शब्दांची, गोड नात्यांची आणि गोड भविष्याची शुभेच्छा देण्याचा हा खरा क्षण आहे.
🤝🏻 सर्व शेतकरी बांधवांना ही मैत्री विचारांची ग्रुपतर्फे हार्दिक शुभेच्छा
कृषिसाधना....
