Honeybees Active : मधमाशा संध्याकाळी सात वाजल्यानंतरही ॲक्टिव्ह
1 min read
Honeybees Active : बदलत्या काळात निसर्गातील अनेक सूक्ष्म बदल सर्वप्रथम कोणाच्या लक्षात येतात तर ते शेतकऱ्यांच्या. कारण शेतकरी हा निसर्गाशी दररोज संवाद साधणारा माणूस असतो. शेतात उगवणारे रोप, झाडांवर उमलणारी फुले, त्यावर येणारे किडे-पक्षी, वातावरणातील बदल, वाऱ्याची दिशा किंवा आकाशातील ढग यातील सूक्ष्म बदलही शेतकऱ्यांच्या नजरेतून सुटत नाहीत. अलीकडील काळात डाळिंब बागायतदारांच्या लक्षात आलेली एक वेगळी गोष्ट म्हणजे मधमाशांची (Honeybees) बदललेली सक्रियता. पूर्वी सर्वसाधारणपणे मधमाशा सकाळपासून संध्याकाळपर्यंतच फुलांवर फिरताना दिसत असत आणि सूर्यास्ताच्या (Sunset) सुमारास त्या आपल्या पोळ्यात परतत असत. परंतु अनेक डाळिंब बागायतदारांनी अनुभवले आहे की, संध्याकाळी सूर्य मावळल्यानंतरच्या सांजप्रकाशातसुद्धा मधमाशा फुलांवर सक्रिय (Active) दिसतात आणि काही वेळा अंधार पडण्याच्या आधीपर्यंतही त्या फुलांवर परागसंकलन करताना दिसतात. हा बदल केवळ एखाद्या ठिकाणी नाही तर अनेक बागांमध्ये दिसू लागला आहे आणि त्यामुळे शेतकऱ्यांमध्ये उत्सुकता तसेच चिंता निर्माण झाली आहे.
डाळिंब (Pomegranate) हे फळपीक परागीकरणावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. या पिकातील फुलांमध्ये मध आणि पराग मोठ्या प्रमाणात असतो आणि त्यामुळे मधमाशांना त्याकडे विशेष आकर्षण असते. विशेषतः Pomegranate या झाडांच्या फुलांवर अनेक प्रकारच्या मधमाशा दिवसभर फिरताना दिसतात. भारतात प्रामुख्याने Apis cerana indica आणि Apis mellifera या जाती शेतीतील परागीकरणामध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या मधमाशा सामान्यतः दिवसा सक्रिय असतात. सूर्य उगवल्यानंतर त्या फुलांवर जातात, मध आणि पराग गोळा करतात आणि संध्याकाळी सूर्यास्ताच्या वेळी आपल्या पोळ्यात परततात. त्यांच्या या जीवनक्रमाचा मुख्य आधार प्रकाश आणि तापमान असतो. मधमाशांना फुलांची ओळख, दिशाभान आणि उड्डाणासाठी प्रकाशाची गरज असते. त्यामुळे पारंपरिक समज असा होता की सूर्यास्तानंतर त्या सक्रिय राहत नाहीत.
मात्र, अलीकडच्या काळात शेतकऱ्यांना वेगळे चित्र दिसू लागले आहे. संध्याकाळी सूर्य मावळल्यानंतरचा सांजप्रकाश असताना मधमाशा फुलांवर फिरताना दिसतात. काही वेळा सात वाजेपर्यंत किंवा अंधार पडण्याच्या आधीपर्यंतही त्या परागसंकलन करताना दिसतात. हे निरीक्षण सहजासहजी दुर्लक्ष करण्यासारखे नाही. कारण निसर्गातील जीवांच्या वर्तनात होणारे असे बदल बहुधा वातावरणातील किंवा परिसंस्थेतील बदलांचे संकेत देत असतात. आज जगभर हवामान बदल हा मोठा विषय बनला आहे. तापमानात वाढ, ऋतूंचे बदलते स्वरूप, अनियमित पाऊस आणि उष्णतेचे वाढते प्रमाण यामुळे अनेक वनस्पती आणि प्राण्यांच्या जीवनक्रमात बदल होत आहेत. शास्त्रज्ञ या प्रक्रियेचा अभ्यास Phenology या संकल्पनेत करतात. यामध्ये ऋतूनुसार होणाऱ्या जैविक घटनांचा अभ्यास केला जातो. जर फुलण्याची वेळ बदलली तर त्यावर अवलंबून असलेल्या कीटकांच्या सक्रियतेतही बदल होऊ शकतो.
डाळिंबाच्या फुलांमध्ये संध्याकाळीही मध उपलब्ध राहू शकतो. तापमान अनुकूल असेल आणि वातावरण शांत असेल तर मधमाशा उशिरापर्यंत फुलांवर राहू शकतात. अलीकडच्या काळात दिवसाचे तापमान जास्त असते आणि संध्याकाळी वातावरण तुलनेने थंड आणि अनुकूल असते. त्यामुळे मधमाशा त्या वेळेतही सक्रिय राहण्याची शक्यता असते. शेतकऱ्यांना दिसणारी ही वाढती संध्याकाळची सक्रियता कदाचित याच कारणांमुळे असू शकते. परंतु, यामागे आणखी काही कारणे असू शकतात. शेतीमध्ये वाढलेला कीटकनाशकांचा वापर हा त्यातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. आज अनेक पिकांमध्ये विविध प्रकारची रासायनिक औषधे वापरली जातात. कधी कधी फुलांच्या अवस्थेतही फवारणी केली जाते. या औषधांचा परिणाम फक्त हानिकारक किडींवरच होत नाही तर उपयुक्त किटकांवरही होतो. मधमाशा त्यातील सर्वात संवेदनशील कीटक आहेत. अनेक संशोधनात असे दिसून आले आहे की, काही कीटकनाशके मधमाशांना थेट मारू शकतात तर काही त्यांच्या दिशाभानावर आणि उड्डाण क्षमतेवर परिणाम करतात. त्यामुळे अनेक वेळा मधमाशा पोळ्यात परतू शकत नाहीत. जगभर मधमाशांच्या पोळ्यांची संख्या कमी होण्याच्या समस्येला Colony Collapse Disorder असे नाव दिले गेले आहे.
परिसंस्थेत आणखी एक घटक महत्त्वाचा असतो तो म्हणजे मधमाशी खाणारे पक्षी. निसर्गात प्रत्येक जीव दुसऱ्या जीवाशी जोडलेला असतो. काही पक्षी हवेत उडणाऱ्या मधमाशा पकडून खातात. उदाहरणार्थ Merops orientalis आणि Merops philippinus हे पक्षी मधमाशांवर उपजीविका करतात. हे पक्षी प्रामुख्याने दिवसा सक्रिय असतात. त्यामुळे दिवसाच्या वेळी मधमाशांवर त्यांचा दबाव असू शकतो. काही परिस्थितीत कमी धोका असलेल्या वेळेत म्हणजे संध्याकाळी मधमाशा अधिक सक्रिय राहण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. शेतकऱ्यांनी पाहिलेली संध्याकाळची सक्रियता कदाचित या परिसंस्थात्मक बदलांशी संबंधित असू शकते.
या सर्व निरीक्षणांमधून शेतकऱ्यांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाचा संदेश समोर येतो. अनेक शेतकरी असा समज करून संध्याकाळी औषधांची फवारणी करतात की, त्या वेळी मधमाशा नसतात. परंतु, जर मधमाशा सांजप्रकाशातही फुलांवर सक्रिय असतील तर त्या वेळेत फवारणी केल्यास त्यांना मोठा धोका निर्माण होऊ शकतो. मधमाशांचा मृत्यू झाला तर त्याचा थेट परिणाम परागीकरणावर आणि शेवटी उत्पादनावर होतो. त्यामुळे डाळिंब बागायतदारांनी संध्याकाळी किंवा सांजप्रकाशात फवारणी करणे टाळणे अत्यंत आवश्यक आहे. शेतकऱ्यांनी हे लक्षात ठेवले पाहिजे की मधमाशी ही केवळ मध तयार करणारी कीटक नाही तर ती शेतीची एक महत्त्वाची सहकारी आहे.
मधमाशा दररोज हजारो फुलांवर जाऊन परागीकरण करतात. त्या कोणतेही वेतन न घेता शेतकऱ्यांसाठी काम करणाऱ्या अदृश्य मजुरांसारख्या असतात. त्यांच्या परागीकरणामुळे फळधारणा वाढते, फळांचा आकार सुधारतो आणि उत्पादनाची गुणवत्ता वाढते. म्हणूनच मधमाशांचे संरक्षण करणे म्हणजे शेतीचे संरक्षण करणे होय. बदलत्या काळात शेतकऱ्यांनी आपल्या शेती पद्धतींमध्येही काही बदल करणे आवश्यक आहे. फुलांच्या अवस्थेत शक्यतो कीटकनाशकांचा वापर टाळणे, संध्याकाळी फवारणी न करणे, नैसर्गिक परिसंस्था जपणे आणि मधमाशीपालनाला प्रोत्साहन देणे या गोष्टी अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात.
डाळिंब बागेत संध्याकाळी आणि अंधार पडण्याच्या आधीपर्यंत सक्रिय दिसणाऱ्या मधमाशा हा निसर्गाचा एक सूचक संदेश आहे. निसर्गातील प्रत्येक छोटा बदल आपल्याला काहीतरी शिकवून जातो. शेतकऱ्यांनी या निरीक्षणांकडे गांभीर्याने पाहिले तर भविष्यातील शेती अधिक शाश्वत आणि समृद्ध होऊ शकते. मधमाशी ही केवळ एक लहान कीटक नाही तर ती शेतीच्या उत्पादनाचा आणि पर्यावरणाच्या संतुलनाचा आधारस्तंभ आहे. त्यामुळे या छोट्या परिश्रमी जीवाचे संरक्षण करणे ही केवळ निसर्गाची नव्हे तर शेतकऱ्यांच्या भविष्यातील समृद्धीची गरज आहे.
कृषिसाधना....
