Onion economics : कांदा अर्थकारण; नशिबाचे ‘ग्रह’ की विज्ञानाचे ‘उपग्रह’?
1 min read
Onion economics : महाराष्ट्र आणि कांदा (Onion) यांचे नाते रक्ताचे आहे. कांदा पिकाला आपण निव्वळ ‘भाजीपाला’ म्हणत नाही, तर तो आपल्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा ‘कणा’ आहे. पण दुर्दैवाने, याच कण्याला आज अनिश्चिततेच्या रोगाने ग्रासले आहे. रब्बीचा हंगाम संपत आला की, चावडीपासून ते थेट मंत्रालयापर्यंत एकच चर्चा सुरू होते. यंदा लागवड किती? कुणी म्हणतं विक्रमी उत्पादन होणार, कुणी म्हणतं यंदा तुटवडा भासणार. पण खरी शोकांतिका अशी की, ज्याच्या घामातून हा कांदा पिकतो, त्या शेतकऱ्याकडेच याची कोणतीही ‘अचूक आकडेवारी’ नसते. आज आपण 21 व्या शतकात आहोत. आपण मंगळावर यान पाठवले, चंद्रावर पाऊल ठेवले. पण आपला कांदा उत्पादक शेतकरी आजही ‘नशिबाच्या ग्रहांवर’ आणि ‘अंदाजपंची’ माहितीवर अवलंबून का? उपग्रहांची (Satellites) नजर जगावर असताना, माझ्या शेतकऱ्याची नजर मात्र अजूनही आभाळाकडे आणि व्यापाऱ्यांच्या अफवांकडे का असते? हा प्रश्न आता विचारण्याची वेळ आली आहे.
🎯 माहितीचा अभाव आणि शेतकऱ्याच्या खिशाला पडलेले छिद्र
कांदा शेतीमध्ये सगळ्यात मोठा शत्रू कोण असेल, तर तो म्हणजे ‘अनिश्चितता’. आज लागवड करताना शेतकऱ्याला हेच माहित नसते की, त्याच्या शेजारील गावात, जिल्ह्यात किंवा राज्याबाहेर किती लागवड झाली आहे.
🎯 अंधारात मारलेली उडी
माहिती नसल्यामुळे शेतकरी लाटेप्रमाणे निर्णय घेतो. मागच्या वर्षी भाव मिळाले म्हणून यंदा सर्वच जण कांदा लावतात. परिणामी, उत्पादन वाढते आणि भाव मातीमोल होतात.
🎯 खर्चाचा विळखा
जर आपल्याला आधीच माहित असेल की, यंदा देशात कांद्याचे क्षेत्र अफाट वाढले आहे, तर आपण महागडी खते आणि औषधांवरचा खर्च थोडा कमी करू शकतो. पण माहिती नसल्यामुळे आपण खर्च करत राहतो आणि शेवटी हातात ‘नुकसान’ उरते.
🎯 अफवांचे पीक
बाजारात माहितीची पोकळी असली की, तिथे अफवांचे पीक जोमाने येते. व्यापारी आणि मध्यस्थ या स्थितीचा फायदा घेतात आणि शेतकरी घाईघाईने आपला माल विकून बसतो.
🎯 उपग्रह (Satellite) आणि एआय (AI) आपले नवे ‘बळीराम’
आपण टीव्हीवर हवामानाचा अंदाज बघतो, तो उपग्रहामुळेच. पण हेच उपग्रह आता आपल्या शेतात कोणता कांदा लागलाय आणि तो कधी काढणीला येईल, हे देखील सांगू शकतात.
📍 इस्त्रो (ISRO)ची ताकद
भारताची इस्त्रो संस्था आज जगात सर्वोत्तम आहे. त्यांचे उपग्रह जमिनीवरील एक मीटरची वस्तूही स्पष्ट पाहू शकतात. या माध्यमातून महाराष्ट्रातील नाशिक, अहिल्यानगर, पुणे या पट्ट्यात कांद्याखाली नेमके किती हेक्टर क्षेत्र आहे, याचा आकडा शासनाला दर आठवड्याला मिळू शकतो.
📍 पिकाची आरोग्य तपासणी
उपग्रहाच्या प्रतिमांवरून पिकाची वाढ कशी आहे, त्यावर रोगाचा प्रादुर्भाव आहे का, हे देखील समजते. एआय (Artificial Intelligence) तंत्रज्ञान या प्रतिमांचे विश्लेषण करून भविष्यातील उत्पादनाचा अचूक अंदाज देऊ शकते.
📍 डिजिटल पीक नोंदणी (E-Peek Pahani)
आज आपल्या हातात स्मार्टफोन आहे. आपण स्वतः पिकाची नोंदणी करतोय. हा डेटा आणि उपग्रहाचा डेटा जर एकत्र केला, तर यंदा इतके कोटी टन कांदा निघणार हे गणित मांडणे पोरखेळ होईल.
🎯 नशिबाचे ‘ग्रह’ सोडून ‘उपग्रहा’चा हात का धरावा?
आपल्याकडे जुनी म्हण आहे, ‘नशिबात असेल तर मिळेल.’ पण आधुनिक शेतीत नशीब हे कष्टाला माहितीची जोड दिल्यावरच उघडते. जर आपल्याकडे अचूक माहिती असेल, तर काय बदलू शकते?
📍 निर्णयक्षमता : यंदा लागवड जास्त आहे, मी कांद्याऐवजी दुसरे पीक घेऊ का? हा विचार शेतकरी करू शकेल.
📍 साठवणुकीचे नियोजन : उत्पादन जास्त असेल तर चाळीमध्ये कांदा साठवून तो टप्प्याटप्प्याने विकण्याचे नियोजन करता येईल.
📍 खर्च नियंत्रण : संभाव्य बाजारभाव कमी दिसले, तर अनावश्यक फवारण्या टाळून उत्पादन खर्च कमी करता येईल.
🎯 शासनाकडून शेतकऱ्यांच्या माफक अपेक्षा
शेतकरी सरकारकडे भीक मागत नाही, तर तो त्याचे हक्क मागतोय. शासनाने केवळ धोरणे आखून चालणार नाही, तर ती धोरणे ‘डेटा’वर आधारित असायला हवीत.
📍 रिअल-टाइम डॅशबोर्ड : शासनाने एक असे पोर्टल किंवा ॲप विकसित करावे, जिथे दर 15 दिवसांनी कांदा लागवडीची ताजी आकडेवारी प्रसिद्ध होईल.
📍 पारदर्शक निर्यात-आयात धोरण : अचानक निर्यात बंदी घातली की शेतकऱ्याचे कंबरडे मोडते. जर उपग्रहाद्वारे सरकारला आधीच माहित असेल की उत्पादन कमी होणार आहे, तर त्यांनी निर्यात बंदीचा निर्णय घाईने न घेता, आधीच तसे संकेत दिले पाहिजेत.
📍 बाजार मार्गदर्शन : प्रत्येक बाजार समितीमध्ये डिजिटल बोर्ड असावेत, ज्यावर केवळ आजचे भाव नाही, तर पुढच्या महिन्यातील संभाव्य आवक आणि दराचा अंदाज दर्शवला जावा.
📍 डिजिटल क्रांती : आता ‘स्मार्ट शेतकरी’ होण्याची वेळ. केवळ तंत्रज्ञान असून उपयोग नाही, ते शेतकऱ्यापर्यंत पोहोचायला हवे. आजचा तरुण शेतकरी सोशल मीडिया वापरतो. व्हॉट्सॲपवर फक्त विनोद न पाठवता, जर कृषी विभागाने ‘या आठवड्यात नाशिक जिल्ह्यात 5 टक्के लागवड वाढली आहे’ असा संदेश पाठवला, तर ती खरी क्रांती ठरेल.
🎯 तंत्रज्ञानाचे फायदे
📍 पाणी व्यवस्थापन : सेन्सर्स आणि सॅटेलाईट द्वारे जमिनीतील ओलावा ओळखून पाण्याचा अचूक वापर.
📍 रोगनिदान : मोबाईल फोटोवरून एआयद्वारे रोगाची ओळख आणि योग्य औषधोपचार.
📍 थेट विक्री : डेटा उपलब्ध असल्यास शेतकरी गट थेट मोठ्या कंपन्यांशी किंवा निर्यातदारांशी करार करू शकतील.
🎯 भविष्यातील ‘कांदा’ अर्थकारण
कांदा हा केवळ पिकाचा विषय नसून, तो लाखो कुटुंबांच्या स्वाभिमानाचा विषय आहे. आपण किती दिवस नशिबाला दोष देणार? ग्रहांच्या दशा बदलण्यापेक्षा, उपग्रहांच्या दिशा समजून घेणे अधिक फायद्याचे आहे. जेव्हा माहितीची शक्ती शेतकऱ्याच्या हातात येईल, तेव्हा तो व्यापाऱ्यांच्या किंवा सरकारच्या निर्णयावर अवलंबून राहणार नाही. तो स्वतःचा ‘मार्केटिंग मॅनेजर’ बनेल. तंत्रज्ञान हे केवळ शहरांसाठी नसते, ते शेताच्या बांधापर्यंत पोहोचायला हवे. ज्या दिवशी महाराष्ट्रातील कांदा उत्पादक शेतकरी ‘डेटा’ पाहून आपली लागवड ठरवेल, त्या दिवशी खऱ्या अर्थाने त्याच्या आयुष्यात सुवर्णकाळ येईल. चला, नशिबाच्या ग्रहांवरचे अवलंबित्व सोडूया आणि विज्ञानाच्या उपग्रहांची साथ धरून आपल्या कांदा शेतीला समृद्धीकडे नेऊया!
🤝 ही मैत्री विचारांची
कृषिसाधना....
