Drought and Mycorrhiza : दुष्काळ निवारण समितीचा अध्यक्ष ‘मायकोरायझा’!
1 min read
Drought and Mycorrhiza : माणूस दुष्काळ (Drought) पडला की बैठकांवर बैठका घेतो, टँकरने पाणी आणतो, पाइपलाइन टाकतो, अन्नधान्याची कमतरता भासली तर दुसऱ्या राज्यातून किंवा देशातून धान्य मागवतो. पाणीटंचाई आणि अन्नटंचाईवर मात करण्यासाठी सरकारी यंत्रणा धावपळ करते. पण कधी आपण विचार केला आहे का, की या पृथ्वीवर माणसाव्यतिरिक्त असलेल्या वनस्पती, झाडे, वेली, कीटक आणि असंख्य सूक्ष्मजीव यांच्या दुष्काळ निवारणासाठी कोणत्या बैठका होतात? त्यांच्या अन्नाची आणि पाण्याची व्यवस्था कोण करते? मुंग्या वारुळात अन्नाचा साठा करतात, काही पक्षी आणि प्राणी पाणी व अन्नाच्या शोधात स्थलांतर करतात, तर वनस्पतीही प्रतिकूल परिस्थितीत जगण्यासाठी निसर्गाने विकसित केलेल्या वेगवेगळ्या यंत्रणांचा आधार घेतात. याच व्यवस्थेतील एक महत्त्वाचा घटक म्हणजे मायकोरायझा (Mycorrhiza)!
🔳 सहकार्याची एक अदृश्य यंत्रणा
मायकोरायझा म्हणजे वनस्पतींची मुळे आणि विशिष्ट बुरशी यांच्यातील परस्पर फायदेशीर सहजीवन. या बुरशीचे अतिशय सूक्ष्म तंतू जमिनीत मुळांच्या पलीकडे पसरतात आणि मुळांना सहज पोहोचता येत नाही अशा सूक्ष्म जागांमधून पाणी व विशेषतः फॉस्फरससारखी (Phosphorus) अन्नद्रव्ये मिळवण्यास मदत करतात. त्याबदल्यात वनस्पती प्रकाशसंश्लेषणातून (Photosynthesis) तयार झालेल्या अन्नाचा काही भाग बुरशीला (Fungus) देते. म्हणजेच जमिनीखाली वनस्पती आणि बुरशी यांच्यात सहकार्याची एक अदृश्य यंत्रणा कार्यरत असते.
🔳 अदृश्य जैविक व्यवस्था
आता या व्यवस्थेची तुलना माणसाच्या दुष्काळ निवारणाशी करून पाहा. गावात पाणी संपले की आपण दूरवरून टँकर मागवतो, पाइपलाइनद्वारे पाणी आणतो; अन्नधान्याची कमतरता भासली तर बाहेरून धान्याचा पुरवठा करतो. माणूस संकटाच्या काळात संसाधने मिळवण्यासाठी यंत्रणा उभी करतो. मायकोरायझा मात्र वनस्पतीच्या मुळांचे कार्यक्षेत्र वाढवून जमिनीत उपलब्ध असलेली संसाधने मिळवण्यास मदत करते. जणू वनस्पतीच्या मुळांना निसर्गाने अतिरिक्त मदतनीसच दिले आहेत! अर्थात, मायकोरायझा पाणी निर्माण करत नाही किंवा कोरड्या जमिनीत चमत्कार घडवत नाही; मात्र योग्य परिस्थितीत पाणी आणि अन्नद्रव्यांचे शोषण सुधारून वनस्पतीला दुष्काळी ताण सहन करण्यास मदत करू शकते. आपण दुष्काळ निवारणासाठी धरणे, विहिरी, टँकर आणि पाइपलाइन यांचे नियोजन करतो; पण जमिनीतील या अदृश्य (Invisible) जैविक (Biological) व्यवस्थेचा (Systems) विचार किती करतो? जमिनीतील सेंद्रिय (Organic) पदार्थ टिकवणे, मातीची रचना सुधारणे, पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवणे, आच्छादनाचा वापर करणे आणि उपयुक्त सूक्ष्मजीवांचे संवर्धन करणे यांनाही दुष्काळ नियोजनात महत्त्व मिळायला नको का?
🔳 सहजीवनाची अद्भुत व्यवस्था
मायकोरायझाला आपण कल्पनेतून वनस्पतींच्या दुष्काळ निवारण समितीची अध्यक्ष म्हणू शकतो. कारण माणूस संकट आल्यावर बैठका घेतो; निसर्गाने मात्र लाखो वर्षांच्या उत्क्रांतीत वनस्पतींच्या जगण्यासाठी सहजीवनाच्या अशा अद्भुत व्यवस्था विकसित केल्या आहेत. आज दुष्काळ हा केवळ पाण्याचा प्रश्न राहिलेला नाही, तर तो मातीच्या आरोग्याचा, अन्नसुरक्षेचा आणि संपूर्ण जीवसृष्टीच्या अस्तित्वाचा प्रश्न आहे. म्हणून दुष्काळाच्या बैठकीत माणसाच्या पाण्याचा हिशेब होताना जनावरांच्या चाऱ्याचा विचार झालाच पाहिजे; पण जमिनीतील सूक्ष्मजीव आणि वनस्पतींच्या जगण्याच्या व्यवस्थेकडेही लक्ष दिले पाहिजे. माणूस दुष्काळात टँकर शोधतो, मुंगी अन्नाचा साठा करते, पक्षी स्थलांतर करतात; पण वनस्पतीच्या जगण्याला आधार देणारी मायकोरायझासारखी व्यवस्था जमिनीखाली शांतपणे कार्यरत असते. शेवटी दुष्काळावर मात करण्यासाठी केवळ पाणी आणून चालणार नाही, तर पाणी टिकवणारी माती आणि मातीतील जीवनही जपावे लागेल. कारण माती जिवंत असेल, तर शेतीची संकटाशी लढण्याची ताकद वाढेल; आणि शेती टिकली, तरच शेतकरी टिकेल!
कृषिसाधना....
